Ο Τύπος ως όργανο κυριαρχίας των ναζί

Standard

 Eβδομήντα πέντε χρόνια από τη «Νύχτα των Κρυστάλλων»

 της Χριστίνας Τσαμουρά 

«Κι όμως δεν βρήκα σχεδόν τίποτα για τη συναγωγή που κάηκε και καταστράφηκε ολοσχερώς […] Η εφημερίδα τυπώθηκε στις 10 Νοεμβρίου […] Μόνο ένα μικρό σημείωμα για τα γεγονότα στο Τσέλε, που μόλις και μετά βίας το έπαιρνε το μάτι σου»

Karl Dürkefälden

1η Ιουλίου 1932. Η συντακτική ομάδα του Angriff ετοιμάζει την επετειακή έκδοση για τα 5 χρόνια κυκλοφορίας της εφημερίδας του Γκέμπελς (Φωτό: Carl Weinrothers).

22 Μαρτίου 1938. Λίγο μετά την «Προσάρτηση», αυστριακοί στρατιώτες διαβάζουν την Berliner Illustrierte Nachtausgabe, με την οποία αργότερα συγχωνεύθηκε γκεμπελική «Der Angriff «(Φωτό: Süddeutsche Zeitung).

Το πρωί της 10ης Νοεμβρίου του 1938 ο τότε μηχανικός σε εργοστάσιο του Τσέλε, Καρλ Ντυρκεφέλντεν, που ξεφύλλιζε προσεκτικά την τοπική εφημερίδα, δεν γνώριζε βέβαια πως το αμέσως προηγούμενο βράδυ επρόκειτο να μείνει στην ευρωπαϊκή ιστορία ως μία από τις απεχθέστερες νύχτες της: η Νύχτα των Κρυστάλλων. Ή, αλλιώς, η νύχτα του μεγάλου πογκρόμ που άφησε πίσω της 1.200 κατεστραμμένες συναγωγές, 7.500 γκρεμισμένα εβραϊκά καταστήματα, πάνω από 100 νεκρούς Εβραίους και περίπου 30.000 νέους φυλακισμένους στα στρατόπεδα συγκέντρωσης. Εκείνος αγόρασε την Celler Beobachter προκειμένου να ενημερωθεί περαιτέρω για την επίθεση στην εβραϊκή συναγωγή της περιοχής του, που από πρώτο χέρι ήξερε ότι έγινε.

Όμως, όπως όλες οι ελεγχόμενες από τους ναζί εφημερίδες της ημέρας εκείνης, έτσι κι η Celler Beobachter αντιμετώπισε κατ’ εντολή το κρατικά οργανωμένο αυτό «έγκλημα των εγκλημάτων» ως μια ανάξια λόγου υπόθεση «διαμαρτυρόμενων πολιτών» κατατάσσοντάς το στα ψιλά των αγγελιών του: στη σελίδα 7, κάπου ανάμεσα στα ενοικιαστήρια, τα πωλητήρια και τις προσφορές εργασίας. Την ίδια στιγμή το πρωτοσέλιδο της εφημερίδας πανηγύριζε την επέτειο του πρώτου (αποτυχημένου) χιτλερικού πραξικοπήματος του 1923, γνωστού και ως «πραξικοπήματος της μπιραρίας». Με κεντρικούς τίτλους Ισχυρό προσκλητήριο και Το Ράιχ μας μεγαλώνει σαν δέντρο έφτιαχνε τη δική ατζέντα, σύμφωνα με τις γκεμπελικές οδηγίες, που όριζαν: «καμία φωτογραφία» του εκτεινόμενου σε όλη τη Γερμανία πογκρόμ, «κανένα σχόλιο σε πρώτη σελίδα», γραμμή προσέγγισης «αγανακτισμένοι πολίτες».

 «Ο Τύπος είναι όργανο εκπαίδευσης, έτσι ώστε ένας λαός 70 εκατομμυρίων να αποκτήσει ενιαία κοσμοθεωρία» ξεκαθάριζε το 1934 ο Χίτλερ. Και, βεβαίως, ξεφυλλίζοντας τις εφημερίδες της εποχής, αντιλαμβάνεσαι με τι μεγάλη επιτυχία υλοποίησε το «όραμά» του για την ενημέρωση: η διαφορετικότητα, η πολυμορφία, ο πλούτος των πεδίων της είδησης και των πηγών απουσιάζουν εντελώς — η μονοθεματική προβολή των «ιδεωδών» και των πάσης φύσεως «κατορθωμάτων» του Ράιχ κυριαρχεί. Ούτε ο Χίτλερ αλλά ούτε και ο Γκέμπελς –η κεντρική φιγούρα του εθνικοσοσιαλιστικού μηχανισμού προπαγάνδας– υποτιμούσαν το ρόλο του Τύπου για την κυριαρχία του Ράιχ και τη χειραγώγηση του λαού. Συνέχεια ανάγνωσης

Απλά μαθήματα προπαγάνδας: Οι διεθνείς κατατάξεις των ελληνικών ΑΕΙ στον Τύπο

Standard

του Αλέξανδρου Μπαλτζή και του Γιώργου Αγγελόπουλου

Έργο του Jack Levine

Έργο του Jack Levine

Οι διεθνείς κατατάξεις των ΑΕΙ παρουσιάζονται στην ειδησεογραφία τροφοδοτώντας την επιχειρηματολογία για τη λήψη αποφάσεων για την ανώτατη εκπαίδευση. Είναι χαρακτηριστικό, για παράδειγμα, ότι ο τρόπος με τον οποίο αναφέρθηκαν στις κατατάξεις αυτές βουλευτές που επιχειρηματολόγησαν υπέρ του Ν. 4009.2011 στη σχετική συζήτηση στη Βουλή, παρουσιάζει εκπληκτική ομοιότητα με τον τρόπο με τον οποίο εμφανίζονται οι κατατάξεις στον Τύπο. Μια πρόχειρη αναζήτηση στα πρακτικά των συνεδριάσεων του Κοινοβουλίου δείχνει ότι η ομοιότητα αυτή παρουσιάζεται επί σειρά ετών (π.χ. Π. Σγουρίδης, 31.8.2005, Γ. Παπαντωνίου, Τ. Χυτήρης και Μ. Βαρβιτσιώτης, 10.1.2007, Α. Ροντούλης, 16.11.2009, Δ. Κρεμαστινός, 20.9.2010, Κ. Αϊβαλιώτης, 17.10.2010). Το άρθρο αυτό βασίζεται στην ανακοίνωση μας στο συνέδριο «Διασφάλιση και διοίκηση ποιότητας στην Ανώτατη Εκπαίδευση» (Α.Π.Θ., Θεσσαλονίκη 20-21.9.2012). Αφήνουμε εκτός συζήτησης το πλαίσιο ανάπτυξης και εφαρμογής των διεθνών κατατάξεων των ΑΕΙ — ζητήματα που αναλύθηκαν στην ανακοίνωσή μας. Περιοριζόμαστε στην ανάλυση της ανακατασκευής τους από τα ΜΜΕ. Συνέχεια ανάγνωσης

Τι να τα κάνεις και τα γλωσσικά…

Standard

Την ώρα που έκλεινε η ύλη μας, μάθαμε ότι τα Νέα διέκοψαν τη συνεργασία με τον Γιάννη Χάρη, έπειτα από 12 χρόνια. Δεν χρειάζεται να πούμε πόσο διαλεχτά και ξεχωριστά ήταν τα κείμενά του στη δεκαπενθήμερη στήλη του («Μικρά Γλωσσικά» ονομαζόταν στην αρχή, «Στην Αγορά» στη συνέχεια) — οι αναγνώστες μας το ξέρουν καλά.

Χρειάζεται όμως να επισημάνουμε δύο τινά: Πρόκειται, ουσιαστικά, για μια ακόμα απόλυση (κι ας έχει τη μορφή της διακοπής συνεργασίας με «εξωτερικό» συνεργάτη) στο χώρο του Τύπου, απ’ όπου τους τελευταίους μήνες παίρνουμε διαρκώς τα χειρότερα μηνύματα για τις συνθήκες εργασίας, για τις πιέσεις, για τις καταιγιστικές απολύσεις. Δεν πρόκειται όμως μονάχα, ούτε κυρίως γι’ αυτό. Με την τροπή που έχουν πάρει τα πράγματα στα ΜΜΕ, με την επικίνδυνη μονοφωνία που επιβάλλεται σιγά σιγά (και ο ΔΟΛ, ιδίως μετά το θάνατο του Λαμπράκη, πρωτοστατεί στη γραμμή αυτή, που δεν αφορά μόνο τα πρωτοσέλιδα και τα πολιτικά, αλλά και τον πολιτισμό), είναι εξαιρετικά δύσκολο να μη θεωρήσει κανείς ότι δεν πρόκειται, εν τέλει, για μια απόλυση για λόγους ιδεολογικούς, μιας «αποκλίνουσας φωνής». Συνέχεια ανάγνωσης

Ήρθε η ώρα για έναν τηλεοπτικό σταθμό της Αριστεράς

Standard

του Τάκη Μαστρογιαννόπουλου

Σοβιετική αφίσα για το βιβλίο, 1925

Τελικά, δεν υπήρξαν μόνον οι «υπόγειες», μυστικές προεκλογικές συνεννοήσεις του Γ. Παπανδρέου με τον περιβόητο Στρως-Καν για την ένταξη της χώρας στο ΔΝΤ. Ο έγκριτος σχολιαστής και ανταποκριτής της Ελευθεροτυπίας στην Ουάσιγκτον Δ.Π. Δήμας αποκάλυψε πρόσφατα ότι οι «φίλοι του κ. Παπανδρέου από το δημοκρατικό κατεστημένο» της αμερικανικής πρωτεύουσας ανέλαβαν να προετοιμάσουν την ελληνική γνώμη, με τις γνωστές αμερικανικές επικοινωνιακές μεθόδους, για την ένταξη της χώρας στο ΔΝΤ και για την επιβολή της σημερινής καταστροφικής πολιτικής. Στόχος αυτής της καμπάνιας, «η έξυπνη προετοιμασία της κοινής γνώμης για την καλύτερη αποδοχή του “μοιραίου” και, υπό μορφή της “εσχάτης ανάγκης”, να καταπιούν όλοι το “χάπι” του ΔΝΤ ως ένα “αναγκαίο κακό”. Επρόκειτο περί μεθοδολογίας βγαλμένης από την Οδό των Διαφημιστών της Μάντισον Άβενιου… Η κατά πολλούς σκόπιμη και πολύμηνη διαπόμπευση της χώρας από τον πρωθυπουργό της, κατά τρόπο που δεν άφηνε ούτε επιεικώς να πει κανείς ότι ίσως επρόκειτο περί εγκληματικής απειρίας, προετοίμασε το έδαφος για όσα έμελλε να ακολουθήσουν». (Ελευθεροτυπία, 2.5.2011.) Είναι πλέον φανερό: επρόκειτο περί σχεδίου, τόσο πριν όσο και αμέσως μετά τις εκλογές, ενός διαρκώς και ασυστόλως ψευδόμενου πρωθυπουργού η πολιτική του οποίου οδηγεί την ελληνική κοινωνία σε ένα εφιαλτικό μέλλον. Συνέχεια ανάγνωσης

«Ένα εξαίσιο μέσο»: Ο Τύπος και η ιστορία του στις μέρες μας

Standard

συνέντευξη της Αικατερίνης Κουμαριανού στον Βαγγέλη Καραμανωλάκη

Αικατερίνη Κουμαριανού

Η συζήτηση με την Αικατερίνη Κουμαριανού είναι πάντα μια συναρπαστική διανοητική περιπέτεια∙ μοιράζεσαι μαζί της την ευθύβολη κρίση, τη συσσωρευμένη γνώση, την αναστοχαστική διάθεση, κυρίως όμως την καθαρή ματιά μιας ιστορικού που από τα πρώτα της πνευματικά σκιρτήματα στον Μεσοπόλεμο και έως σήμερα διατήρησε αναλλοίωτη την «εφηβική» της περιέργεια, την έντονη αγωνία για τα πολιτικά και κοινωνικά δρώμενα.

Διαρκής και σταθερή συμμέτοχος σε αυτό που ο Κ.Θ. Δημαράς ονόμασε «νεοελληνική επιστήμη», η Αικατερίνη Κουμαριανού συνέδεσε τη μακρόχρονη συγγραφική και διδακτική της πορεία με καίρια εγχειρήματα του πνευματικού μας βίου, όπως τη συγκρότηση του Ομίλου Μελέτης του Ελληνικού Διαφωτισμού, τη μελέτη του κοραϊκού έργου, και ιδιαίτερα της αλληλογραφίας, τον περιηγητισμό, την ανάδειξη των σχέσεων της ευρωπαϊκής με την ελληνική παιδεία. Κυρίως όμως η Κουμαριανού συνέδεσε το όνομά της, για περισσότερα από πενήντα πέντε χρόνια, με τη μελέτη των διαδρομών του ελληνικού Τύπου, από τα πρώτα του φανερώματα στα προεπαναστατικά χρόνια, τη συμβολή του στα χρόνια του Αγώνα έως και τον 19ο αιώνα. Με το πρωτοπόρο έργο της και μέσα από τις διαδοχικές της προσεγγίσεις ανέδειξε τον Τύπο ως κορυφαίο χειραφετητικό όργανο μιας κοινωνίας σε αναβρασμό, ως κρίσιμο συντελεστή της πορείας προς το έθνος κράτος. Η πρόσφατη έκδοση της συναγωγής των μελετημάτων της για τον Τύπο, από το πρώτο άρθρο της το 1947 έως τα πλέον πρόσφατα (Ιστορία του ελληνικού Τύπου, 18ος -19ος αι., επιμελητής: Αλέξης Μάλλιαρης, Αθήνα, Ερμής/Νεοελληνικά Μελετήματα, 2011) μας επιτρέπει να σταθμίσουμε την ουσιαστική συμβολή της στη χαρτογράφηση ενός πεδίου που έως τότε είχε μείνει άγνωστη χώρα. Εφημερίδες, περιοδικά, εκδότες και δημοσιογράφοι, τα τυπογραφεία, η διακίνηση των ιδεών, οι διώξεις του Τύπου αποτελούν στοιχεία του πανοράματος που απλώνεται στις σελίδες του μοναδικού αυτού βιβλίου.

Με αφορμή λοιπόν την πρόσφατη έκδοση, συζητάμε με τη διαπρεπή ιστορικό για την ιστορία του Τύπου στην Ελλάδα, τα επιτεύγματα και τις ελλείψεις της, τις προοπτικές και τις κατευθύνσεις σε μια εποχή κρίσης και μεγάλων ανακατατάξεων.

Βαγγέλης Καραμανωλάκης


Προμετωπίδα της "Εφημερίδος" των αδελφών Μαρκιδών-Πούλιου, 1791-1792

 Ποια νομίζετε ότι είναι η χρησιμότητα της μελέτης του Τύπου ως πηγής, τόσο γενικά όσο και ειδικότερα για τη σύγχρονη ελληνική ιστορία; Ποιες είναι οι όψεις που μπορεί να φωτίσει;

Αφήνοντας κατά μέρος τη γενικότερη αξιολόγηση του Τύπου ως πηγής, θα περιορισθώ στη χρησιμότητα, όση έχουν, οι καταγραφές του ελληνικού Τύπου για τη σύγχρονη ελληνική ιστορία. Εξηγούμαι. Για μια περίοδο της πρόσφατης ιστορίας μας όπου δεν διαθέτουμε αφθονία πηγών, αρχειακών και άλλων, δημόσιων ή ιδιωτικών, όπου χρειάζεται ακόμη επίμονη εργασία για να αποκτήσουμε τα απαραίτητα έργα υποδομής, πιστεύω ότι η μελέτη του Τύπου, από την εποχή που υπάρχει ελληνικός Τύπος, μπορεί να συγκαταλεχθεί στα βασικά εργαλεία των ερευνητών.

Το έχω ήδη αναφέρει, σε διάφορες περιπτώσεις, ότι χάρη στην παρουσία του Τύπου, τόσο του προεπαναστατικού όσο και αυτού των χρόνων της Επανάστασης, αλλά και της περιόδου μετά την ίδρυση του ελεύθερου ελληνικού κρατιδίου, μπορεί ο ιστορικός να προσεγγίζει με μεγαλύτερη ασφάλεια γεγονότα και εξελίξεις, συσπειρώσεις και συσχετισμούς, ρήξεις και αγκυλώσεις , τη λειτουργία των θεσμών, τη διαμόρφωση νοοτροπιών. Ακόμη και αν πολλά από τα κείμενα δημιουργούν ερωτήματα ως προς την ακρίβεια, την πιστότητα ή την αντικειμενικότητά τους. Το γεγονός ότι έχουν γραφεί με την επιδίωξη να αποδώσουν την όποια επικαιρότητα, και ιδίως ότι δεν έχουν υποστεί δεύτερες φροντίδες και επεξεργασίες, επιτρέπει την κατευθείαν πρόσβαση σε μια κλίμακα θεμάτων. Στην κρίση των ερευνητών και σε περαιτέρω επεξεργασίες έγκειται η θετική χρήση και χρησιμοποίηση όλων αυτών των στοιχείων. Συνέχεια ανάγνωσης

Η «κρίση στον Τύπο» και ο πειραματικός σωλήνας των ελληνικών ΜΜΕ

Standard

του Γιώργου Καράμπελα

Αμεντέο Μοντιλιάνι, «Γονατιστή Καρυάτιδα, που κάθεται στις φτέρνες της», π. 1911-1913

Με το πέρας του καλοκαιριού, η αναμενόμενη ως μοιραία εισβολή της «εποχής του Μνημονίου» σε όλους τους τομείς της ελληνικής κοινωνίας άρχισε να υλοποιείται δραστικά και στον χώρο των ΜΜΕ. Τα ελληνικά ΜΜΕ, που την τελευταία εικοσαετία αποδείχθηκαν προπύργιο της διαπλοκής οικονομικής και πολιτικής εξουσίας στη χώρα, και ταυτόχρονα βασικός πυλώνας της καταναλωτικής, ιδιωτεύουσας κουλτούρας που σφράγισε τα χρόνια της «ισχυρής Ελλάδας», μετατρέπονται σήμερα σε πεδίο «πυρηνικών δοκιμών» ενόψει της γενικής αναδιάρθρωσης του κεφαλαίου που επιχειρείται με όχημα τον «μηχανισμό στήριξης» της χώρας και ιδεολογικό προκάλυμμα την αποφυγή του πολυπρόσωπου φαντάσματος της «χρεοκοπίας» (δημοσιονομική χρεοκοπία, χρεοκοπία των ασφαλιστικών ταμείων, χρεοκοπία επιχειρήσεων κ.ο.κ.).

Χρειάζεται να τονίσουμε τον διττό χαρακτήρα αυτού που εννοούμε εδώ ως «πεδίο πυρηνικών δοκιμών», ή ως «πειραματικό σωλήνα», αν προτιμά κανείς την πιο μετριοπαθή διατύπωση του τίτλου: δεν πρόκειται απλώς για επιμέρους εφαρμογή ενός γενικού σχεδίου, αλλά επίσης –και συγχρόνως– για απόπειρα παραγωγής του ίδιου του γενικού σχεδίου μέσα σε έναν επιμέρους τομέα, με τη μέθοδο της δοκιμής και του σφάλματος, και με εκμετάλλευση όλων των εγγενών ιδιαιτεροτήτων και δυνατοτήτων αυτού του τομέα. Κανείς δεν ήξερε στην πραγματικότητα τι ακριβώς είναι μια ατομική βόμβα, μέχρι που δοκιμάστηκε· και η δοκιμή αυτή ναι μεν βασίστηκε σε μια θεωρία, αλλά, από όλες τις πρακτικές απόψεις, «γέννησε» την ίδια την πυρηνική εποχή στην οποία εντάσσεται με τον πολύ ειδικό τρόπο του ορίου, της απαρχής. Ειρωνικά, έχουμε να κάνουμε εδώ με την αμφισημία εκείνη που διατύπωσε με φιλοσοφικούς όρους η καντιανή θεωρία της κρίσης: μια κρίση μπορεί να είναι προσδιοριστική, να εφαρμόζει τον γενικό νόμο σε μια ιδιαίτερη περίπτωση, όπως μπορεί να είναι και αναστοχαστική, να παράγει τον γενικό νόμο από μια ιδιαίτερη περίπτωση. Σε μεγάλο βαθμό, η τρέχουσα καπιταλιστική κρίση έχει αυτήν ακριβώς την καντιανή δομή: παράγεται από και παράγει το κεφάλαιο, σε μια διαδικασία αναδιάρθρωσης (της σχέσης-κεφάλαιο) που γι’ άλλους εκδηλώνεται ως επίθεση και όλεθρος και γι’ άλλους ως «ευκαιρία»… Συνέχεια ανάγνωσης