«Παράπονα» ιστορικού: ο Χομπσμπάουμ, το έθνος και ο εθνικισμός

Standard

  του Παναγιώτη Νούτσου

 hhhhhhhhhhhhhhhhhhhΓνώρισα από κοντά τον Έρικ Χομπσμπάουμ (1917-2012) τον Σεπτέμβριο του 1989 στο Linz της Αυστρίας, κατά την 25η διεθνή συνάντηση των ιστορικών του εργατικού κινήματος. Ήδη είχα παρακολουθήσει και, όπου ήταν δυνατό, είχα αξιοποιήσει το έως τότε συγγραφικό του έργο. Τούτο, άλλωστε, έπραττα και με τις κατοπινές του δημοσιεύσεις. Μ’ αυτήν ακριβώς τη σχέση μετείχα, με δύο κείμενα, στο Αφιέρωμα προς τιμήν του που συνέθεσε το Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης (2008). Εκείνο που συγκράτησα από τη σκέψη του είναι ότι ακόμη κι από όσα ο ίδιος έχει γράψει μπορεί να «επινοούνται» ερμηνευτικές «παραδόσεις», χωρίς ωστόσο να φέρει την ευθύνη γι’ αυτό. Ένα τέτοιο παράδειγμα σκιαγραφείται σε ό,τι ακολουθεί.

Με εντελώς ανεπεξέργαστο τρόπο σημειώνεται, ήδη από το 1995 (μετά από συνέντευξή του στην Ελευθεροτυπία) έως σήμερα, ότι η «νεοτερική προσέγγιση του έθνους ως εφεύρεσης» ή «επινόησης» αποδίδεται στον Χομπσμπάουμ. Μάλλον μια ακόμη αυτοψία, εφόσον δεν κρίνεται ικανοποιητική η παράθεση κάποιων αράδων, θα μπορούσε να αποβεί διαφωτιστική για το πώς «επινοούνται» πράγματι οι «παραδόσεις». Θ’ αρχίσω από πίσω προς τα εμπρός, δηλαδή από την εισήγηση του Χομπσμπάουμ στο συνέδριο που οργάνωσε το περιοδικό Past and Present, για να καταλήξω στην εισαγωγή των Πρακτικών του. Συνέχεια ανάγνωσης

ΣΤΑ ΕΝΘΕΜΑΤΑ ΤΗΝ ΚΥΡΙΑΚΗ: ΑΦΙΕΡΩΜΑ ΣΤΟΝ ΕΡΙΚ ΧΟΜΠΣΜΠΑΟΥΜ

Standard

Στα ΕΝΘΕΜΑΤΑ  αύριο  Κυριακή 7 Οκτωβρίου

ΑΦΙΕΡΩΜΑ ΣΤΟΝ ΕΡΙΚ ΧΟΜΠΣΜΠΑΟΥΜ

8 ΣΕΛΙΔΕΣ

Η ζωή και το έργο του, η συμβολή του στις ιστορικές σπουδές και τον μαρξισμό του 20ού αιώνα. Η πολιτική του δράση και η σχέση του με την τζαζ.

Μνήμες της Βαϊμάρης του Έρικ Χομπσμπάουμ. Ο Χομπσμπάουμ θυμάται τα γυμνασιακά του χρόνια, στο Βερολίνο της Δημοκρατίας της Βαϊμάρης. Μας περιγράφει τη βερολινέζικη κουλτούρα του Μεσοπολέμου, το πολιτικό κλίμα που οδήγησε στην άνοδο του Χίτλερ.

Αποσπάσματα από την τελευταία  πολιτική συνέντευξη του Έρικ Χομπσμπάουμ (Ιανουάριος 2012) στο BBC. O μεγάλος ιστορικός μιλάει για την κρίση, τον καπιταλισμό, το κίνημα Occupy

Γράφουν για το έργο του: Σπύρος Ι. Ασδραχάς (πρόγονοι, επίγονοι, νοοτροπίες και «πρωτόγονη επανάσταση»), Γιάνης Γιανουλόπουλος (η γνωριμία του με τον Xομπσμπάουμ στο Birbeck), Σάκης Παπαδημητρίου (o Xομπσμπάουμε και η τζαζ), Μαρκ Μαζάουερ (Ο άνθρωπος της Ιστορίας), Νταβίντ Σασούν (μαρξισμός και ο Μαρξ του Χομπσμπάουμ), Άνσελ Πφέφερ (Σε διαρκή διαπάλη με την εβραϊκή του ταυτότητα), Τρίτσραμ Χαντ (Το ξαναζωντάνεμα των χαμένων φωνών)

ΑΚΟΜΑ:

Φορολόγηση χωρίς αντιπροώπευση: Ο Ευκλείδης Τσακαλώτος εξηγεί πώς την πολιτική διάσταση των προωθούμενων ιδιωτικοποιήσεων και πώς, πολιτικά, μας επιστρέφουν στον 18ο αιώνα, θυμίζοντας το σύνθημα των αμερικανών επαναστατών του 1776: «Kαμιά φορολόγηση χωρίς αντιπροσώπευση».

ΚΙ ΥΣΤΕΡΑ ΓΙΝΑΜΕ ΩΡΑΙΑ ΦΩΤΟΓΡΑΦΙΑ. Μια φωτογραφία και ένα σχόλιο. Αυτή τη φορά: Διαταγή Αστυνομίας. Ο Γιάννης Χατζηδημητράκης σχολιάζει μια φωτογραφία του 1966 του Κ. Μάνου από τον Όλυμπο της Καρπάθου, στη βρύση του χωριού και μια απαγόρευση της αστυνομίας, γραμμένη στον τοίχο πάνω από τη βρύση: «Διαταγή Αστυνομίας: Απαγορεύεται παντός είδους πλύσιμον».

Η «διάσωση» της Ελλάδας και τα οικονομικά της κοινωνικής καταστροφής.  Ο Χ. Ι. Πολυχρονίου εξηγεί τις καταστροφικές συνέπειες των Μνημομίων και γιατί η πορεία ήταν εξαρχής προδιαγεγραμμένη.

Φαιές νεοναζί αντανακλάσεις στο γυαλί των ΜΜΕ. Ο Κωστής Παπαϊωάννου σχολιάζει την φιλόξενη υποδοχή που βρίσκουν οι νεοναζί σε αρκετά ΜΜΕ, όπου μετατρέπονται, με το μαγικό ραβδί των μέσων, σε αστέρες του λαϊφστάιλ.

Οι λίστες των ληστών. Ο Νίκος Σαραντάκος, στη μόνιμη στήλη του ΟΙ ΛΕΞΕΙΣ ΕΧΟΥΝ ΤΗ ΔΙΚΗ ΤΟΥΣ ΙΣΤΟΡΙΑ, με αφορμή τη «λίστα Λαγκάρντ», αναζητά την ιστορία της λέξης λίστα –  και αναφέρεται παρεμπιπτόντως στο Λιστόν της Κέρκυρας και τους λήσταρχους.

Το Ίδρυμα Ρόζα Λούξεμπουργκ στην Ελλάδα. Μια είδηση και τρεις ερωτήσεις. Ο Ίδρυμα Ρόζα Λούξεμπουργκ έρχεται στην Ελλάδα. Με την ευκαιρία αυτή, η Ιωάννα Μεϊτάνη, συντονίστρια του Ελληνικού Παραρτήματος, γράφει για τους στόχους, τη φυσιογνωμία και τα σχέδια δράσης του στην Ελλάδα.

Στα περίπτερα εντός της «Αυγής», στο μπλογκ τους (enthemata.wordpress.com), στο facebook (Enthemata Avgis) και στο twitter: @enthemata Συνέχεια ανάγνωσης

Η (παγκόσμια) κρίση, οι ιδέες και η Ευρωπαϊκή Ένωση

Standard

του Χριστόφορου Παπαδόπουλου

Βέρνερ Τύμπκε, «Εργατική τάξη και ιντελιγκέντσια», 1972-1973

O δημόσιος (εθνικός) λόγος περί της κρίσης περιστρέφεται αποκλειστικά στα προβλήματα της χώρας και της Ευρώπης. Εστιάζεται στις ανισότητες των οικονομιών και της πολιτικής ισχύος μεταξύ (ευρωπαϊκού) Βορρά και Νότου, όταν δεν αναπαράγεται ο λόγος της εξουσίας περί της ασωτίας των Ελλήνων και της πελατειακής δομής του πολιτικού συστήματος. Απουσιάζει η μεγάλη εικόνα, ο κόσμος, και μάλιστα σε μια στιγμή που τα διακυβεύματα παγκοσμίως δεν είναι μόνο οικονομικά, αλλά και πολιτικά και σε αρκετές περιπτώσεις χειραφετητικά, όπως δείχνουν οι πρόσφατες πληβειακές εξεγέρσεις στην Αφρική και την Ασία, με αιτήματα την ελευθερία, την αξιοπρέπεια, την ισότητα. Ο Α. Μπαντιού γράφει ότι ο λαός μπορεί να συμπυκνώσει την ύπαρξή του σε μια πλατεία, μια λεωφόρο, μερικά εργοστάσια, ένα πανεπιστήμιο. Υπογραμμίζει δε ότι μια λαϊκή εξέγερση έχει τα χαρακτηριστικά μιας κίνησης κομμουνισμού, ακόμα και όταν απουσιάζει το κόμμα, η ηγεμονική οργάνωση, ο αναγνωρισμένος ηγέτης, γιατί κομμουνισμός πάει να πει δημιουργία από κοινού του συλλογικού πεπρωμένου. Συνέχεια ανάγνωσης

Iστορίες του Μαρξ και του μαρξισμού

Standard

Φωτογραφία του αγάλματος του Μαρξ στο Τσέμνιτζ της Γερμανίας, «πειραγμένη» από τον CrankHunt3r.

 

του Στέφαν Κολίνι

μετάφραση: Στρ. Μπουλαλάκης

Η λέξη «ιστορίες» στον υπότιτλο του βιβλίου How to Change the World. Tales of Marx and Marxism μπορεί να είναι μια απόπειρα του ανήσυχου εκδότη να κάνει το περιεχόμενο πιο ελκυστικό για τους αναγνώστες, που ίσως τους αποθάρρυναν τα «δοκίμια» ή οι «μελέτες», αλλά, ευτυχώς,  ο όρος σε αυτή την περίπτωση δεν παραπέμπει σε φανταχτερές βιογραφικές αφηγήσεις ή χαμηλόφωνες εξομολογήσεις. Τα δοκίμια είναι διεισδυτικά και συνοπτικά, ενώ η ατόφια πνευματική τους αξία τα κάνει πιο συναρπαστικά ακόμα και από τις  πιο οργιαστικές «ιστορίες».

Το Πρώτο Μέρος περιέχει μελέτες που εξετάζουν διάφορες όψεις της σκέψης το Μαρξ και του Ένγκελς — από μια μικρή εισαγωγή στην Κατάσταση της εργατικής τάξης στην Αγγλία μέχρι μια πυκνή ερμηνεία της μαρξικής αντίληψης για τους «προκαπιταλιστικούς σχηματισμούς» στο ημιτελές έργο του που είναι γνωστό ως Grundrisse.

Το Δεύτερο Μέρος, που ίσως παρουσιάζει μεγαλύτερο ενδιαφέρον για τον σύγχρονο αναγνώστη, προσφέρει ουσιαστικά μια επισκόπηση της τύχης του μαρξισμού στα –σχεδόν– 130 χρόνια από τον θάνατο του Μαρξ το 1883. Σε αυτά ακριβώς τα κεφάλαια εμφανίζεται ο συνδυασμός  που αποτελεί σήμα-κατατεθέν του Χομπσμπάουμ: διαυγής ανάλυσης και μαγευτική ανάπτυξη.  Σχεδόν όλοι οι ιστορικοί μοιάζουν τοπικιστές μπροστά του.  Ποιος άλλος θα μπορούσε, ενώ αποτιμά λεπτομερώς την ιστορία μεγάλων μαρξιστικών πολιτικών κινημάτων σε χώρες όπως η Γερμανία και η Γαλλία,  να μας προσφέρει ταυτόχρονα αυθεντικές πινελιές σχετικά τις διαφορές μεταξύ του δανέζικου και του φινλανδικού μαρξισμού; Ποιον άλλον θα μπορούσαμε να εμπιστευθούμε, όταν, έχοντας καταγράψει τις μεταφράσεις του Das Kapital από τα αζέρικα μέχρι τα γίντις, καταλήγει να αποφανθεί βεβαιότητα «Το μοναδικό άλλο σημαντικό  βήμα για τη εξάπλωση του  Κεφαλαίου και σε άλλες γλωσσικές κοινότητες ήταν  οι μεταφράσεις  του στα μαράτι, τα χίντι και τη βεγγαλική γλώσσα, τις δεκαετίες του 1950 και του 1960 στην ανεξάρτητη Ινδία»; Συνέχεια ανάγνωσης

Η παγκόσμια αταξία στις αρχές του 21ου αιώνα

Standard

Συνέντευξη του Έρικ Χομπσμπάουμ

Πάμπλο Πικάσο, "Σκηνές ταυρομαχίας", 1960

Το βιβλίο σας Εποχή των άκρων τελειώνει το 1991 με ένα πανόραμα των σαρωτικών αλλαγών σε όλο τον πλανήτη  – η κατάρρευση των ελπίδων της Χρυσής Εποχής για παγκόσμια κοινωνική πρόοδο. Ποιες θεωρείτε ότι είναι οι σημαντικότερες  εξελίξεις στη διεθνή ιστορία από τότε;

Διακρίνω πέντε βασικές αλλαγές. Πρώτον, η μετατόπιση του οικονομικού κέντρου του πλανήτη από τον Βόρειο Ατλαντικό προς τη Νότια και Ανατολική Ασία. Αυτή η διαδικασία ξεκίνησε στην Ιαπωνία τις δεκαετίες του 1970 και 1980, αλλά η άνοδος της Κίνας, από τη δεκαετία του 1990 και μετά, είναι αυτή που κάνει την πραγματική διαφορά. Δεύτερον, ασφαλώς, η παγκόσμια κρίση του καπιταλισμού, την οποία είχαμε προβλέψει, αλλά ωστόσο χρειάστηκε πολύ καιρό για να εκδηλωθεί. Τρίτον, η παταγώδης αποτυχία της προσπάθειας των ΗΠΑ να κατακτήσουν τον ρόλο της αποκλειστικής ηγέτιδας δύναμης μετά το 2001  – η αποτυχία είναι ολοφάνερη. Τέταρτον, η ανάδυση μιας νέας ομάδας αναπτυσσόμενων χωρών  –«των brics» (Βραζιλία, Ρωσία, Ινδία, Κίνα) – ως πολιτικής οντότητας, που δεν είχε συντελεστεί όταν έγραφα την Εποχή των άκρων. Και, πέμπτον, η αποσάθρωση και η συστηματική αποδυνάμωση της εξουσίας των κρατών: της εξουσίας των εθνικών κρατών στις επικράτειές τους, αλλά και, σε μεγάλες περιοχές του πλανήτη, κάθε είδους αποτελεσματικής κρατικής εξουσίας. Είναι κάτι που ίσως ήταν προβλέψιμο, αλλά συνέβη με ταχύτητα που δεν την περίμενα ποτέ.

Χέρμαν Μαξ Πεχστάιν, "Ουράνια και γήινη αγάπη", 1922

Τι άλλο σας έχει προξενήσει έκπληξη έκτοτε;

Δεν έχει πάψει να με εκπλήσσει η πλήρης παραφροσύνη του νεοσυντηρητικού πολιτικού σχεδίου, οι οπαδοί του οποίου όχι μόνο διατείνονταν πως η Αμερική ήταν το μέλλον, αλλά επιπλέον πίστευαν ότι είχαν διαμορφώσει μια στρατηγική για την επίτευξη του στόχου αυτού. Αν καταλαβαίνω καλά, με ορθολογικούς όρους, δεν διαθέτουν κάποια συνεκτική στρατηγική. Δεύτερον  –κάτι μικρότερης σημασίας, που δεν παύει ωστόσο να είναι σημαντικό – η αναβίωση της πειρατείας, την οποία είχαμε εν πολλοίς ξεχάσει· αυτό είναι κάτι καινούργιο. Τρίτον, μια εξέλιξη σε τοπικό επίπεδο: η κατάρρευση του μαοϊκού Κομμουνιστικού Κόμματος στη Δυτική Βεγγάλη, την  οποία αληθινά δεν περίμενα.

Μπορείτε να οραματιστείτε κάποια πολιτική ανασυγκρότηση αυτού που κάποτε ήταν  η εργατική τάξη;

Όχι με την παραδοσιακή της μορφή. Ο Μαρξ είχε αναμφισβήτητα δίκιο όταν προέβλεπε τον σχηματισμό μεγάλων ταξικών κομμάτων σε ένα συγκεκριμένο στάδιο της εκβιομηχάνισης. Αλλά αυτά τα κόμματα, αν ήταν επιτυχημένα, δεν λειτουργούσαν αυστηρά ως κόμματα της εργατικής τάξης: αν ήθελαν να επεκταθούν πέρα από τα αυστηρά όρια μιας περιορισμένης τάξης, αυτό το κατάφερναν ως  λαϊκά κόμματα, που δομούνταν με βάση μια οργάνωση που επινοήθηκε από και για τους σκοπούς της εργατικής τάξης. Ακόμα κι έτσι, η ταξική συνείδηση έθετε όρια. Στη Βρετανία, το Εργατικό Κόμμα δεν πήρε ποτέ πάνω από το 50% των ψήφων.  Το ίδιο ισχύει και στην Ιταλία, όπου το ΚΚΙ ήταν πολύ περισσότερο ένα λαϊκό κόμμα. Στη Γαλλία, η Αριστερά βασίστηκε σε μια σχετικά αδύναμη εργατική τάξη, η οποία όμως ενδυναμωνόταν πολιτικά χάρη σε μια λαμπρή επαναστατική παράδοση, της οποίας κατάφερε να γίνει ο βασικός κληρονόμος  – γεγονός που έκανε και την ίδια και την Αριστερά  να αποκτήσουν πολύ μεγάλη επίδραση.

Συνέχεια ανάγνωσης

Η οδύσσεια της έκδοσης των GRUNDISSE

Standard

του Έρικ Χομπσμπάουμ
μετάφραση: Κατερίνα Λαμπρινού

 Μια από τις σημαντικές διεθνείς επετείους του 2008 ήταν η συμπλήρωση 150 χρόνων από τη συγγραφή των Grundrisse του Καρλ Μαρξ, η οποία στην Ελλάδα πέρασε απαρατήρητη. Από τον Νοέμβρη σχεδιάζαμε ένα μικρό αφιέρωμα στα «Ενθέματα», αλλά μας συμπαρέσυρε ο ορμητικός και ταραγμένος Δεκέμβρης. Δημοσιεύουμε, λοιπόν, σήμερα δύο κείμενα. Το πρώτο είναι η εισαγωγή του Eric Hobsbawm (με μικρές περικοπές) στον συλλογικό τόμο Karl Marx’s Grundrisse. Foundations of the critique of political economy 150 years later, πουκυκλοφόρησε από τις εκδόσεις Routlege, με επιμέλεια του Macello Musto, τον Ιούλιοτου 2008.

Το δεύτερο, σκέψεις για την οικονομική κρίση με αφετηρία τις πρώτες σελίδες των «Grundrisse», το ζητήσαμε από τον Διονύση Διβάρη, τον μεταφραστή στα ελληνικά των Grundrisse (ένα πολύμοχθο έργο, που κυκλοφόρησε σε τρεις ογκώδεις τόμους, από τις εκδόσεις Στοχαστής, τα έτη 1999-2002).

ΕΝΘΕΜΑΤΑ

Η θέση των Grundrisse στο έργο του Καρλ Μαρξ και η τύχη τους είναι, από πολλές απόψεις, παράδοξη. Καταρχάς, αποτελούν το μοναδικό παράδειγμα ενός καίριου τμήματος, από τον κύκλο των ώριμων έργων του Μαρξ, το οποίο, για πρακτικούς λόγους, έμεινε εντελώς άγνωστο στους μαρξιστές για περισσότερο από έναν αιώνα μετά τον θάνατό του∙ στην πραγματικότητα, σχεδόν δεν ήταν διαθέσιμο, για περίπου έναν αιώνα μετά τη συγκέντρωση των χειρογράφων που έγιναν γνωστά υπʼ αυτό τον τίτλο. Ανεξάρτητα από τις συζητήσεις για τη σημασία τους, τα γραπτά του 1857-58, προφανώς τμήμα της διανοητικής προσπάθειας που επρόκειτο να εκβάλει στο Κεφάλαιο, αντιπροσωπεύουν τον Μαρξ στην ωριμότητά του και, επίσης, ως οικονομολόγο. Αυτό διακρίνει τα Grundrisse από μια άλλη μεταθανάτια προσθήκη στο μαρξικό corpus, η οποία προηγηθεί (το 1932), τα Frühschriften (Νεανικά γραπτά).

Δεύτερον, και επίσης κάπως παράδοξο, η όλη έκδοση των Grundrisse έλαβε χώρα σε συνθήκες που δικαίως θα μπορούσαν να θεωρηθούν ελάχιστα ευνοϊκές για κάθε πρωτότυπη ανάπτυξη των σπουδών πάνω στον Μαρξ και τη μαρξιστική σκέψη, συγκεκριμένα στην ΕΣΣΔ και τη Λαοκρατική Δημοκρατία της Γερμανίας, στο απόγειο της σταλινικής περιόδου. Η έκδοση κειμένων του Μαρξ και του Ένγκελς παρέμεινε ένα θέμα υποκείμενο στο «τυπωθήτω» της πολιτικής εξουσίας ακόμα και μεταγενέστερα. Ακόμα δεν είναι ξεκάθαρο πώς ξεπεράστηκαν τα εμπόδια για την έκδοση, αν σκεφτεί κανείς την εκκαθάριση του Ινστιτούτου Μαρξ-Ένγκελς, την «εκκαθάριση» και τη δολοφονία του ιδρυτή και διευθυντή του Δαβίδ Ριαζάνοφ ή το πώς ο Π. Βέλερ, που είχε την ευθύνη του χειρογράφου από το 1925 ως το 1939, επέζησε του Τρόμου των ετών 1936-38, και κατάφερε να το δουλέψει. Ενδεχομένως, βοήθησε το ότι οι αρχές δεν ήξεραν τι να κάνουν αυτό το μεγάλο και δύσκολο κείμενο. Ωστόσο, είχαν σαφείς αμφιβολίες για την ακριβή αξία του, εκτός όλων των άλλων και επειδή ο Ι.Β. Στάλιν θεωρούσε τα προσχέδια χειρόγραφα ήσσονος σημασίας σε σχέση με τους τρεις τόμους του Κεφαλαίου, που αντικατόπτριζαν την ώριμη θέση  του Μαρξ. Τα Grundrisse δεν κυκλοφόρησαν, στην πραγματικότητα, ακέραια σε ρωσική μετάφραση μέχρι το 1968-69. Κι ακόμα, τόσο η πρώτη γερμανική έκδοση του 1939-42 (που τυπώθηκε στη Μόσχα) όσο και η ανατύπωση του 1953 (Βερολίνο) δεν εντάχθηκαν ούτε στη σειρά MEGA1 (απλώς είχαν το σχήμα βιβλίου της εν λόγω σειράς) ούτε στα Έργα των Μαρξ-Ένγκελς (MΕW). Ωστόσο, σε αντίθεση με τα Frühschriften τού 1844, που εξαφανίστηκαν από το επίσημο σώμα του μαρξικού έργου μετά την πρώτη τους εμφάνισή τους στη MEGA (1932), η αλήθεια είναι ότι τα Grundrisse εκδόθηκαν στην ακμή της σταλινικής περιόδου. Συνέχεια ανάγνωσης