Ο Ζακ Λακάν, ψυχαναλυτής του 21ου αιώνα

Standard

9 Σεπτεμβρίου: 30 χρόνια από τον θάνατό του

του Ρεζινάλντ Μπλανσέ

Τα τρομερά παιδιά της γαλλικής διανόησης και τέχνης. Στο σπίτι του Μισέλ Λερίς, 19 Μαρτίου 1944. Όρθιοι: (από τα αριστερά προς τα δεξιά): Ζακ Λακάν, Σεσίλ Ελυάρ, Πιέρ Ρεβερντύ, Λουίζ Λερίς, Πάμπλο Πικάσο, Φανί ντε Καμπάν, Βαλεντίν Ουγκό, Σιμόν ντε Μπωβουάρ, Μπρασαί. Καθιστοί: Ζαν-Πωλ Σαρτ, Αλμπέρ Καμύ, Μισέλ Λερίς, Ζαν Αμπιέ. Φωτογραφία του Ζιλμπέρ Μπρασαί

Επανατοποθετώντας το ασυνείδητο στα σωστά του τα θεμέλια, δηλαδή στη γλώσσα, ο Ζακ Λακάν μπορεί να θεωρείται εκείνος που προσέδωσε στην ψυχανάλυση την γνήσια φροϋδική της ταυτότητα. Πράγματι, το φροϋδικό ασυνείδητο συνιστά μια ιδιότητα της γλώσσας. Εδράζεται στη πολύσημη δομή της γλώσσας. Αυτό που θέλουμε να πούμε διαφέρει από αυτό που τελικά λέγεται. Το ασυνείδητο εδράζεται σε αυτή την παρέκκλιση. Μαρτυρά μια επιθυμία που ενεργεί εν αγνοία του ομιλούντος, έτσι ώστε, όντας πυρήνας του λόγου, η επιθυμία, και δη η ασυνείδητη επιθυμία,  να αποτελεί την καθαυτό ουσία του ανθρώπου. Η επιθυμία εκφράζεται μέσα στα συμπτώματα  — «κανονικά» (όνειρα, γλωσσικές παραδρομές, παραπραξίες κλπ.) ή μη (τα «παθολογικά» συμπτώματα που μας μετατρέπουν σε διαταραγμένους και μας κάνουν τοv βίο αβίωτο). Τα συμπτώματα, πέρα από μια επιθυμία που απορρίπτεται, αποκρυσταλλώνουν σε τελευταία ανάλυση την απόρριψη της διάστασης του επιθυμείν καθαυτό.

Μπορεί να συμβεί λοιπόν κάποιοι να προφυλάσσονται και να μην αναλαμβάνουν την επιθυμία τους οχυρωμένοι πίσω από την επιθυμία του Άλλου. Ζουν κυριολεκτικά από την δική του επιθυμία. Αρκεί έτσι ο Άλλος να μην εκδηλώνει ως όφειλε την επιθυμία του για να χάσουν κάθε λόγο ύπαρξης. Το άγχος αποτελεί το πιο σύνηθες σύμπτωμα σε αυτές τις περιπτώσεις, το υπαρξιακό άγχος που περιστρέφεται γύρω από το κενό και το τίποτε. Τουτέστιν, το κενό του αλλοτριωμένου μέσα στον Άλλο υποκειμένου, το τίποτε ως αντικείμενο ικανοποίησής του. Παράδειγμα η υστερική ανορεξία.

Τυχαίνει, αντίθετα, άλλοι να οχυρώνονται μέσα στην απόλαυση μιας εσωστρεφούς σκέψης κλεισμένης στην αυτάρκειά της. Απέχουν από τον Άλλο, μάχονται την ατίθαση επιθυμία του. Καταπιάνονται  με το να την περιορίζουν. Το πρόγραμμα, η υπακοή στο αίτημα, ο ναρκισσισμός του πετυχημένου κατορθώματος: ιδού το κλουβί όπου αυτά τα υποκείμενα κλείνονται, σαν σε τάφο όπου η ζωή θάβεται. Η απονέκρωση αποτελεί χαρακτηριστικό τους σύμπτωμα, είτε με την μορφή της κατάθλιψης, της πλήξης ή της ανδρικής ανικανότητας, είτε εν είδει λίγο-πολύ επώδυνων εμμονών. Παράδειγμα, ο λεγόμενος ψυχαναγκαστικός. Συνέχεια ανάγνωσης

Ο Τρότσκυ και η ψυχανάλυση

Standard

του Jacquy Chemouni

 

Προδημοσιεύουμε σήμερα ένα απόσπασμα από το σύγγραμμα του Jacquy Chemouni Ο Τρότσκυ και η ψυχανάλυση, το οποίο κυκλοφορεί αυτές τις μέρες, από τις εκδόσεις Οpportuna, σε μετάφραση Νίκου Παπαχριστόπουλου και Κυριακής Σαμαρτζή και επίμετρο Σάββα Μιχαήλ, Θανάση Τζαβάρα και Νίκου Παπαχριστόπουλου.

 

Σχέδιο του Ντ. Ληβάιν

Οι θεωρητικοί μαρξιστές, οι οποίοι είχαν συνειδητοποιήσει τη σπουδαιότητα και την κοινωνική εμβέλεια του έργου του Φρόυντ, διέβλεπαν σε αυτό μία συμπληρωματική θεωρία του μαρξισμού, ικανή να εμπλουτίσει τις μαρξιστικές αναλύσεις για μία όσο το δυνατόν καλύτερη ερμηνεία της δράσης των μαζών αλλά και των υποκειμένων. […]

Το ερώτημα το οποίο προκύπτει σε σχέση με την εποχή της Ρωσικής Επανάστασης είναι εάν η ψυχανάλυση εθεωρείτο συμβατή με τον μαρξισμό. Αν και οι ψυχαναλυτές οι οποίοι ακολουθούσαν την μαρξιστική πολιτική σκέψη και δράση πίστευαν, στο σύνολό τους, σε μία μορφή οργανικής σχέσεως μεταξύ του Φρόυντ και του Μαρξ, η πλειονότητα των ιδεολόγων μαρξιστών υπεστήριζαν κυρίως την αντίθετη άποψη. Ορισμένοι θεωρούσαν το έργο του Φρόυντ ακόμη και ως έκφραση μιας νέας μορφής ιδεαλισμού, τον οποίο κάθε μαρξιστής άξιος της κληρονομιάς του πατέρα ιδρυτή όφειλε να καταπολεμήσει.

Ως προς τη σχέση τους με την ψυχανάλυση, τους θεωρητικούς μαρξιστές μπορούμε να τους εντάξουμε σε τρεις μεγάλες κατηγορίες. Πρώτον, του Λένιν προεξάρχοντος, σε αυτούς οι οποίοι κατεδίκαζαν την ψυχανάλυση λόγω της αστικής και αντεπαναστατικής της φύσεως. Δεύτερον, σε αυτούς οι οποίοι πίστευαν σε μία ενδεχόμενη σύμπλευση μεταξύ Μαρξ και Φρόυντ, θεωρώντας τη μελλοντική σοσιαλιστική κοινωνία συμβατή με τη φροϋδική επανάσταση· μεταξύ αυτών οι πιο γνωστοί είναι ο Τρότσκυ και ο Γιόφφε. Τρίτον, στους αυστρομαρξιστές, όπως ο Βίκτωρ Άντλερ, ο Φρήντριχ Άντλερ και ο Όττο Μπάουερ, οι οποίοι δεν ευρίσκοντο τόσο πολύ εγκλεισμένοι στο θεωρητικό δόγμα. Εξεδήλωναν ενδιαφέρον για τον Φρόυντ, στον οποίον ανεφέροντο διεξοδικά τόσο στα έργα τους όσο και μέσω της δράσης την οποία ορισμένοι από αυτούς ανέπτυξαν εντός της σοσιαλιστικής κοινότητας της Βιέννης.

Έχει ενδιαφέρον να αναρωτηθούμε εάν οι τρεις αυτές στάσεις άμεση και πλήρης απόρριψη, ενδιαφέρον υπό προϋποθέσεις, πρακτική αποδοχήαντιστοιχούν σε τρεις διαφορετικές μαρξιστικές αντιλήψεις. Συμπεραίνουμε ότι δεν είναι και εντελώς ανεξάρτητες από τις πολιτικές πεποιθήσεις εκείνων οι οποίοι τις εξεδήλωναν. Αντανακλούν άραγε τρεις επιμέρους ψυχολογικές λειτουργίες; Ανεξαρτήτως των λόγων και των κινήτρων τα οποία υπαγόρευαν το είδος της σχέσης των στρατευμένων μαρξιστών με την ψυχανάλυση, ο τομέας έρευνας της ψυχανάλυσης δεν έμεινε έξω από τα ερωτήματα των επαναστατών και των σοσιαλιστών μεταρρυθμιστών, οι οποίοι είχαν ως αίτημα την απο-αλλοτρίωση του ανθρώπου. […]

Συνέχεια ανάγνωσης