Γιάννης Χαμηλάκης, «Φυσική ανθρωπολογία, αρχαιολογία και βιοπολιτική: η περίπτωση της «Καταγωγής των Kρητών'»» [του Άρη Πουλιανού]

Βίντεο

H ομιλία του Γιάννη Χαμηλάκη στο επιστημονικό συμπόσιο για τον φυλετισμό στην Ελλάδα, που οργάνωσαν το περιοδικό “Τα Ιστορικά” και το Τμήμα Ιστορίας και Αρχαιολογίας του Πανεπιστημίου Κρήτης, στο Μουσείο Μπενάκη, 17 και 18.1.2014
Η περίληψη της ανακοίνωσης:

Κατά τα μέσα της δεκαετίας του 1960, ο φυσικός ανθρωπολόγος Άρης Πουλιανός πραγματοποίησε μια συστηματική έρευνα πεδίου στην Κρήτη με στόχο τη διερεύνηση του «φυλετικού τύπου» και της καταγωγής των κατοίκων του νησιού. Η μελέτη περιλάμβανε συλλογή κρανιομετρικών και γενικότερα ανθρωπομετρικών δεδομένων από ένα δείγμα περίπου 1.400 εν ζωή κατοίκων της Κρήτης, φωτογραφική αποτύπωση της φυσιογνωμίας των ανθρώπων του ίδιου δείγματος, καθώς και κρανιομετρική ανάλυση περίπου 250 κρανίων που χρονολογούνται από τα νεολιθικά μέχρι τα νεότερα χρόνια. Η μελέτη δεν ήταν μια μεμονωμένη πρωτοβουλία, αντίθετα πήρε τον χαρακτήρα επίσημης αποστολής, υποστηρίχτηκε από πολυμελή ομάδα και είχε την αρωγή πολλών κρατικών και τοπικών φορέων. Η συνολική έρευνα, που αποτελεί μάλλον την πλέον συστηματική και εκτεταμένη μελέτη τέτοιου είδους που έγινε ποτέ στην Ελλάδα, δημοσιεύτηκε σε αυτοτελή τόμο το 1971, πλαισιωμένη και από συζήτηση αρχαιολογικών και εθνογραφικών/λαογραφικών δεδομένων. Όμως η σημασία της ερευνητικής αυτής πρωτοβουλίας ξεπερνά τα στενά πλαίσια της ακαδημαϊκής συζήτησης, όπως φαίνεται και από την επανέκδοσή της το 1999, την δημοσίευσή της σε συνέχειες σε εκλαϊκευτικά έντυπα, αλλά και τη χρήση της ακόμα και σήμερα από πολλά ιστολόγια, κυρίως εθνικιστικού προσανατολισμού.
Στην ανακοίνωση αυτή θα επιχειρήσω μια πρώτη διερεύνηση του χαρακτήρα και των θεωρητικών και μεθοδολογικών αρχών της συγκεκριμένης μελέτης, δίνοντας ιδιαίτερη έμφαση στη συνάρθρωση φυσικο-ανθρωπολογικών και αρχαιολογικών δεδομένων, την αναδιατύπωση ζητημάτων εθνικού προσδιορισμού, ταυτότητας, καταγωγής και συνέχειας με όρους φυλετικούς-βιολογικούς, αλλά και στο ρόλο της φωτογραφίας. Τέλος, θα συζητήσω τους λόγους για τους οποίους μια τέτοια μελέτη χαίρει, ακόμα και σήμερα, γενικότερης αποδοχής, και θα διερευνήσω τις ιδεολογικές συμπαραδηλώσεις της, ιδιαιτέρα σε ένα κοινωνικό περιβάλλον όπου όλο και περισσότερο η εξουσία, και στη ρητορεία της αλλά και στην πρακτική της, εξασκείται ως βιοπολιτική πάνω στο ανθρώπινο σώμα παράγοντας «γυμνές ζωές».

Ευθύμιος Παπαταξιάρχης, «Βιολογικές μεταφορές και ανθρωπολογικός λόγος στη μεσοπολεμική και μεταπολεμική Ελλάδα»

Βίντεο

H ομιλία του Άκη Παπαταξιάρχη, στο επιστημονικό συμπόσιο για τον φυλετισμό στην Ελλάδα, που οργάνωσαν το περιοδικό “Τα Ιστορικά” και το Τμήμα Ιστορίας και Αρχαιολογίας του Πανεπιστημίου Κρήτης, στο Μουσείο Μπενάκη, 17 και 18.1.2014
Η περίληψη της ανακοίνωσης:
Βιολογικές μεταφορές, όπως οι εννοιολογικές κατηγορίες της «φυλής», του «αίματος» ή της «καταγωγής», έχουν αποτελέσει το συμβολικό υπόβαθρο συγκρότησης του ανθρωπολογικού λόγου τόσο διεθνώς όσο και στην Ελλάδα.
Στην παρούσα ανακοίνωση θα σχολιάσω την χρήση τέτοιων μεταφορών για να δείξω πώς υποστασιοποιείται η διαφορά στα πεδία της φυσικής ανθρωπολογίας και της λαογραφίας στην Ελλάδα τη μεσοπολεμική και μεταπολεμική περίοδο. Το ζήτημα θα προσεγγιστεί σε δύο επίπεδα. Αφενός θα διερευνήσω τους πολλαπλούς τρόπους συσχέτισης αυτών των μεταφορών με τις έννοιες του «λαού» και του «έθνους». Πώς διαρθρώνεται εσωτερικά ο ανθρωπολογικός λόγος του φυλετισμού; Πώς η έννοια της «φυλής» –σε συνδυασμό με άλλες κατηγορίες (π.χ. το «έθνος», το «γένος» και το «λαό»)- παράγει την ταυτότητα της φυσικής ανθρωπολογίας, συγκροτεί τη συνάφειά της με άλλους κλάδους, όπως η λαογραφία, στο εσωτερικό της «εθνικής επιστήμης», και τη διαφοροποιεί από την κοινωνική σκέψη της εποχής;
Αφετέρου θα εξετάσω τις διεθνείς διαστάσεις και επιδράσεις του ελληνικού ανθρωπολογικού φυλετισμού. Πώς οι ελληνικές χρήσεις της «επιστημονικής» θεωρίας της φυλής συγκρίνονται με τη διεθνή πρακτική από την οποία οι «φυλετιστές» αντλούν έμπνευση; Πώς η ελληνική επιστημονική συζήτηση για τη φυλή συγκρίνεται με αντίστοιχες συζητήσεις σε άλλες επιστημονικές παραδόσεις όπως, για παράδειγμα, στην αμερικανική ανθρωπολογία του Μεσοπολέμου όπου διεξήχθη έντονη ιδεολογική σύγκρουση των πολιτισμικών ανθρωπολόγων με τους οπαδούς της φυλετικής ανθρωπολογίας και της ευγονικής.

Βαγγέλης Καραμανωλάκης, Γεωργία Kουρτέση-Φιλιππάκη, «Το Ανθρωπολογικό Μουσείο του Πανεπιστημίου Αθηνών: φυλετισμός και παλαιοανθρωπολογία στην Ελλάδα»

Βίντεο

H ομιλία του Βαγγέλη Καραμανωλάκη και της Γεωργίας Κουρτέση-Φιλιππάκη, στο επιστημονικό συμπόσιο για τον φυλετισμό στην Ελλάδα, που οργάνωσαν το περιοδικό “Τα Ιστορικά” και το Τμήμα Ιστορίας και Αρχαιολογίας του Πανεπιστημίου Κρήτης, στο Μουσείο Μπενάκη, 17 και 18.1.2014
Η περίληψη της ανακοίνωσης:
Αντικείμενο της ανακοίνωσης αποτελεί το έργο του Ανθρωπολογικού Μουσείου του Πανεπιστημίου Αθηνών κατά τα πρώτα χρόνια της λειτουργίας του (1886-1915). Με διευθυντή τον ίδιο τον ιδρυτή του, καθηγητή της ιατρικής και αρχαιολόγο Κλων Στέφανο, το Μουσείο συγκρότησε συλλογές ανθρωπολογικών καταλοίπων (κρανία, σκελετούς κλπ), από ανασκαφικές δραστηριότητες σε διάφορα μέρη της Ελλάδας, χρονολογούμενες από τα προϊστορικά έως τα σύγχρονα χρόνια. Περισυνέλεξε επίσης αρχαιολογικό υλικό από όλο τον κόσμο με σκοπό τη συγκρότηση ενός προϊστορικού μουσείου.
Το 1899 η μετονομασία του μουσείου σε Μουσείον Ανθρωπολογικόν και των Αρχαίων Πατρίων Λειψάνων αναδείκνυε μια από τις κύριες στοχεύσεις του, την απόδειξη της φυλετικής συνέχειας των Ελλήνων. Η προσέγγιση αυτή για πρώτη φορά γινόταν με βάση κρανιομετρικές ή άλλες μετρήσεις οστών οι οποίες αποσκοπούσαν στην συγκρότηση των μεθοδολογικών εργαλείων που θα επέτρεπαν τη μελέτη της φυλετικής συνέχειας.
Η ανακοίνωση επιχειρεί να προσεγγίσει το έργο του Μουσείου μέσα από διαφορετικούς άξονες, όπως η σύνδεσή του με το τρίσημο σχήμα του Κωνσταντίνου Παπαρρηγόπουλου και η προσπάθεια απάντησης για πρώτη φορά στις θεωρίες τουΦαλμεράγιερ με την ανάδειξη της φυλετικής συνέχειάς του ελληνικού έθνους και με βάση επιστημονικές μετρήσεις και πορίσματα. Μέσα από το έργο του Μουσείου αναζητούνται έτσι οι πρώτες συστηματικές προσπάθειες για την ενσωμάτωση της προβληματικής της ανθρωπογένεσης στην αρχαιολογική σκέψη και στην ιστορική προσέγγιση του παρελθόντος στην Ελλάδα.
Η μελέτη του έργου του Μουσείου και του ιδρυτή του θα ενταχθεί στο πλαίσιο των διεθνών εξελίξεων στην παλαιοανθρωπολογία, εξετάζοντας τη φυλετική προσέγγιση των ανθρωπολογικών καταλοίπων καιαρχαιολογικών ευρημάτων της παλαιολιθικής εποχής που ήλθαν στο φως με τις ανασκαφές εκείνη την περίοδο.

Έφη Aβδελά «Οργανικές μεταφορές, ευγονικές επιδράσεις και αντιμετώπιση του «εγκλήματος» στη μεταπολεμική Ελλάδα»

Βίντεο

H ομιλία της Έφης Αβδελά, στο επιστημονικό συμπόσιο για τον φυλετισμό στην Ελλάδα, που οργάνωσαν το περιοδικό “Τα Ιστορικά” και το Τμήμα Ιστορίας και Αρχαιολογίας του Πανεπιστημίου Κρήτης, στο Μουσείο Μπενάκη, 17 και 18.1.2014

H περίληψη της ανακοίνωσης
Εστιάζοντας στο έργο του ιδρυτή της εγκληματολογίας στην Ελλάδα, Κωνσταντίνου Γαρδίκα, η ανακοίνωση ανιχνεύει την επίδραση των λομπροζικών και ευγονικών θεωριών στη μεταπολεμική διαμόρφωση της νέας γνωστικής πειθαρχίας. Σε αντίθεση με ό,τι συμβαίνει σε άλλες ευρωπαϊκές χώρες, η εγκληματολογία στην Ελλάδα θα γίνει προνομιακό πεδίο των νομικών. Οι νομικοί θα οικειοποιηθούν τις διαδεδομένες στη νέα επιστήμη παραπάνω θεωρίες, αλλά καθώς γράφουν μετά τον πόλεμο, θα τις αντιμετωπίσουν κριτικά και θα τις εμπλουτίσουν με μία έντονη ηθική διάσταση.
Ο έλληνες νομικοί, κρατικοί αξιωματούχοι ή πανεπιστημιακοί δάσκαλοι, θα διατηρήσουν αναμφισβήτητη πρωτοκαθεδρία έναντι άλλων επιστημόνων στη διαμόρφωση τόσο της εγκληματολογίας όσο και των πολιτικών για την αντιμετώπιση του «εγκλήματος» και θα συμβάλλουν αποφασιστικά στον κατασταλτικό προσανατολισμό τους. Ταυτόχρονα με τις ιδέες τους θα προσδώσουν επιστημονική εγκυρότητα σε απόψεις περί φυλετικών χαρακτηριστικών και κληρονομικότητας που ήταν ήδη διαδεδομένες στο δημόσιο πεδίο.

Kωστής Kαρπόζηλος, “Αναζητώντας τη ρύθμιση του κοινωνικού ζητήματος: σοσιαλισμός, ευγονική και φυλετικές θεωρίες”

Βίντεο

H ομιλία του Κωστή Καρπόζηλου, στο επιστημονικό συμπόσιο για τον φυλετισμό στην Ελλάδα, που οργάνωσαν το περιοδικό “Τα Ιστορικά” και το Τμήμα Ιστορίας και Αρχαιολογίας του Πανεπιστημίου Κρήτης, στο Μουσείο Μπενάκη, 17 και 18.1.2014

Η περίληψη της ανακοίνωσης
Η παρούσα ανακοίνωση διερευνά την επιρροή των φυλετικών θεωριών στη διαμόρφωση του σοσιαλιστικού κινήματος και ευρύτερα των χώρων κοινωνικής κριτικής του 19ου αιώνα. Ειδικότερα, αναζητεί τους τρόπους με τους οποίους η επιδιωκόμενη ρύθμιση του κοινωνικού ζητήματος συνδέθηκε με θεωρίες της ευγονικής, αλλά και του κοινωνικού εξελικτισμού. Αυτή η σύνδεση φαντάζει εκ πρώτης όψεως παράδοξη η σύγχρονη κατανόηση των φυλετικών θεωριών τις τοποθετεί στον αντίποδα της σοσιαλιστικής θεωρίας και πράξης. Η ανάγνωση αυτή όμως προκύπτει εντός των πολιτικών παραδόσεων που διαμορφώθηκαν μετά τον Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο και υποτιμά τις συχνές χρήσεις του φυλετισμού στο λόγο των ριζοσπαστικών κινημάτων, αλλά και τη συνολικότερη γοητεία της ιδέας του «νέου ανθρώπου» στη συγκρότηση του επαναστατικού κινήματος στα μεσοπολεμικά χρόνια. Στο πλαίσιο αυτό, αναζητώ τα νήματα θεωρητικά και οργανωτικά της επικοινωνίας των ελλήνων σοσιαλιστών με τις φυλετικές και ευγονικές αντιλήψεις εντός του διεθνούς σοσιαλιστικού κινήματος στα τέλη του 19ου αιώνα και το βαθμό που επέδρασαν αυτές στις αντιλήψεις περί «καθυστερημένων» και «προοδευμένων» εθνών ή στη διαμόρφωση του λόγου περί «βιονομίας» και οικογενειακού προγραμματισμού στα σοσιαλιστικά προγράμματα που κυκλοφορούσαν στον ελλαδικό χώρο. Τέλος, μια ειδικότερη παράμετρος σχετίζεται με τους τρόπους που οι προσλήψεις του κοινωνικού και βιολογικού εξελικτισμού συντέλεσαν στην συνταύτιση των σοσιαλιστικών κύκλων στο γύρισμα του αιώνα με την ηγεμονική αντίληψη περί έθνους, όπως εν τέλει συμπυκνώθηκε στην εμπειρία των Βαλκανικών και του Πρώτου Παγκοσμίου Πολέμου.
Share this:

Μοιραστείτε το

Γιώργος Kόκκινος – Μάρκος Kαρασαρίνης: Μεταμορφώσεις του ευγονικού λόγου στην Ελλάδα: από τον Ιωάννη Κούμαρη και τον Δημοσθένη Ελευθεριάδη στον Νικόλαο Λούρο

Βίντεο

Η ομιλία του Γιώργου Κόκκινου και του Μάρκου Καρασαρίνη στο επιστημονικό συμπόσιο για τον φυλετισμό στην Ελλάδα, που οργάνωσαν το περιοδικό “Τα Ιστορικά” και το Τμήμα Ιστορίας και Αρχαιολογίας του Πανεπιστημίου Κρήτης, στο Μουσείο Μπενάκη, 17 και 18.1.2014

Η ΠΕΡΙΛΗΨΗ ΤΗΣ ΟΜΙΛΙΑΣ

Η πρόσληψη και η πορεία του ευγονικού λόγου στην Ελλάδα του 20ού αιώνα υπήρξε περισσότερο τεθλασμένη από ό,τι στη δυτική Ευρώπη. Διάχυτες στα κύρια ρεύματα της ελληνικής διανόησης σε ολόκληρο τον πολιτικό άξονα από τη δεξιά στην αριστερά, οι ευγονικές ιδέες αποτέλεσαν συχνά ένα επίμονο παρασκήνιο, αν και ουδέποτε το προσκήνιο, του διαλόγου σε θετικές και ανθρωπιστικές επιστήμες.

Την προπολεμική προβληματική μιας ευγονικής εστιασμένης στον αποκλεισμό από το κοινωνικό σώμα ομάδων όπως οι συφιλιδικοί και οι διανοητικά ασθενείς διά της στείρωσής τους, ευδιάκριτη στα πολυάριθμα γραπτά του καθηγητή Ανθρωπολογίας Ιωάννη Κούμαρη (1879-1970), ή την ηπιότερη προσέγγιση της βελτίωσης της δημόσιας υγείας, στάση που προέκρινε ο βακτηριολόγος και υγιεινολόγος Δημοσθένης Ελευθεριάδης (1885-1964), διαδέχεται μετά τον Β ́ Παγκόσμιο Πόλεμο μια οπτική εστιασμένη πέραν των οντολογικών κατηγοριών.

Η εμβληματική για την ελληνική ιατρική μορφή του μαιευτήρα και γυναικολόγου Νικόλαου Λούρου (1898-1976), ιδρυτή της «Ελληνικής Εταιρείας Ευγονικής» (1954), αποτελεί χαρακτηριστική περίπτωση της μεταπολεμικής μετατόπισης του ευγονικού λόγου σε ζητήματα δημογραφικής στασιμότητας και υπέρβασής της, προγεννητικού ελέγχου, ενημέρωσης του κοινού επί σεξουαλικών ζητημάτων και κινδύνων των κληρονομικών ασθενειών. Η μελέτη του έργου των προαναφερθέντων ενδείκνυται προκειμένου να εντοπιστούν ρήξεις και συνέχειες κατά τη μετάβαση από τη στιγματισμένη παγκοσμίως εξαιτίας της ναζιστικής της (και όχι μόνο) εφαρμογής αρνητική ευγονική στην «αποδεκτή» σύγχρονη γενετική, δηλαδή, κατά μία έννοια, στο αίτημα της επανασύνδεσης με την παράδοση της θετικής ευγονικής.

Σεβαστή Τρουμπέτα: Η επίδραση της «Φυλετικής υγιεινής» στο ελληνικό πανεπιστήμιο κατά τον Μεσοπόλεμο

Βίντεο

Η ομιλία της Σεβαστής Τρουμπέτα στο επιστημονικό συμπόσιο για τον φυλετισμό στην Ελλάδα, που οργάνωσαν το περιοδικό «Τα Ιστορικά» και το Τμήμα Ιστορίας και Αρχαιολογίας του Πανεπιστημίου Κρήτης, στο Μουσείο Μπενάκη, 17 και 18.1.2014

Η περίληψη της ανακοίνωσης:

Αντικείμενο της παρουσίασης αποτελεί η επίδραση της «φυλετικής υγιεινής» (Rassenhygiene: της γερμανικής εκδοχής της ευγονικής) στο χώρο του ελληνικού πανεπιστημίου και οι κύριοι εκπρόσωποί της, την εποχή του Μεσοπολέμου.

Θα παρουσιαστούν οι (τελικά αποτυχημένες) προσπάθειες να εισαχθεί η φυλετική υγιεινή ως γνωστικό αντικείμενο στην ιατρική σχολή του πανεπιστημίου Αθηνών και θ’ αναλυθούν οι έννοιες της φυλής που πρέσβευαν οι συνήγοροί της. Η παρουσίαση θα εστιάσει ιδιαίτερα στον Κωνσταντίνο Μουτούση, κάτοχο της έδρας υγιεινής στην ιατρική σχολή Αθηνών, και στον διεθνούς ακτινοβολίας ευγονιστή ΣταύροΤσουρουκτσόγλου (1896-1966), ο οποίος είχε προταθεί για την ίδια έδρα. Ο τελευταίος είχε μια σύντομη παρουσία στον ελληνικό ακαδημαϊκό χώρο, ωστόσο η δράση του υπήρξε ιδιαίτερα σημαντική στη Γερμανία και ιδιαίτερα στην Ελβετία.

Παρότι τόσο ο Μουτούσης όσο και ο Τσουρουκτσόγλου συνηγορούσαν υπέρ της φυλετικής υγιεινής, ωστόσο οι έννοιες της φυλής που πρέσβευαν ήταν αρκετά διαφορετικές μεταξύ τους. Ο πρώτος προσδιόριζε τη φυλή με αναφορά και στο ελληνοχριστιανικό ιδεώδες, παρότι είχε το βλέμμα στραμμένο προς το μέλλον, στη βελτίωση της ελληνικής φυλής και της ανθρωπότητας. Ο Τσουρουκτσόγλου, από την άλλη, αντλούσε τα επιχειρήματά του από την ιδέα της «ζωτικής φυλής» (Vitalrasse), εμπνευστής της οποίας ήταν ο Alfred Ploetz (1860-1940), ο οποίος θεωρείται πατέρας της φυλετικής υγιεινής.

Η ιδέα της «ζωτικής φυλής» απαντούσε στο επίμαχο ζήτημα της «επαπειλούμενης παρακμής» της ανθρωπότητας ή/και μιας μεμονωμένης κοινωνίας, αντιπαραβάλλοντας την ιδέα της δυνατής «αναγέννησης» (Regeneration) μιας φυλής μέσω της προαγωγής των περισσότερο δημιουργικών και βιολογικά άρτιων μελών όλων των κοινωνικών στρωμάτων.