Ένας ευρωπαϊκός δημόσιος χώρος: Πώς και με ποιους όρους;

Standard

της Ιλεάνας Μορώνη

Ραούλ Ντυφύ, "Ο κόλπος της Σαιντ Αντρές", 1906

Αν κάτι δείχνει η τελευταία κρίση στους κόλπους της Ευρωπαϊκής Ένωσης, που ξέσπασε με αφορμή το πρόβλημα ελλείμματος και δανεισμού της Ελλάδας, αυτό είναι η επιτακτική ανάγκη να δημιουργηθεί ένας ευρωπαϊκός δημόσιος χώρος. Όσο δεν υπάρχει κοινή οικονομική πολιτική, που να είναι πρωτίστως πολιτική, δηλαδή να ξεφεύγει από τα στενά όρια της οικονομικής/νομισματικής διαχείρισης, είναι αδύνατο για την Ευρωπαϊκή Ένωση να υπερασπιστεί το κοινό της νόμισμα. Είναι επίσης αδύνατο, όσο δεν δημιουργείται ένας κοινός ευρωπαϊκός δημόσιος χώρος, να υπερασπίσουν οι ευρωπαίοι εργαζόμενοι, οι ευρωπαίοι πολίτες, τα δικαιώματά τους. Το ερώτημα που τίθεται είναι πώς και με ποιους καταστατικούς όρους θα συγκροτηθεί ο ευρωπαϊκός δημόσιος χώρος. Όσο δεν υπάρχει ένας ευρωπαϊκός λαός, τα παραδείγματα που έχουμε για τον τρόπο και τους όρους συγκρότησης του δημόσιου χώρου είναι τα εθνικά παραδείγματα. Φαίνεται ότι, προς το παρόν, η σύγκρουση για τους όρους συγκρότησης του δημόσιου χώρου διεξάγεται μεταξύ εθνών-κρατών.

Είναι ενδεικτική και πολύ χαρακτηριστική απ’ αυτή την άποψη η διαμάχη που ξέσπασε ανάμεσα στη Γαλλία και τη Γερμανία, δύο χώρες που μετά τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο ανέπτυξαν μια πολύ στενή σχέση συνεργασίας. Η μεν Γαλλία τονίζει την ανάγκη αλληλεγγύης, η δε Γερμανία στέκεται στη σημασία των κανόνων και της αυστηρής εφαρμογής τους. Έχει μεγάλη σημασία το γεγονός ότι οι κυβερνήσεις των δύο αυτών χωρών είναι ιδεολογικά συγγενείς. Οι εντελώς διαφορετικές προτάσεις τους, παρά την ιδεολογική τους συγγένεια, μπορεί εκ πρώτης όψεως να εκπλήσσουν αλλά δεν αποτελούν κάτι το ανεξήγητο: οι όροι συγκρότησης του δημόσιου χώρου –δηλαδή, στη σύγχρονη εποχή, του έθνους-κράτους– παίζουν σημαντικό ρόλο στη διαμόρφωση των πολιτικών ιδεολογιών σε εθνικά ιδιώματα. Γίνεται λοιπόν ακόμα πιο εμφανής η ανάγκη να επιλέξουν οι ευρωπαίοι πολίτες με ποιον τρόπο και με ποιους όρους θέλουν να συγκροτηθεί ο κοινός τους δημόσιος χώρος

Η δημιουργία του βασισμένου στην αλληλεγγύη πολιτικού έθνους

Η δήλωση του Νικολά Σαρκοζύ, μετά τη συνάντησή του με τον έλληνα πρωθυπουργό, «δεν μπορούμε να αφήσουμε μια χώρα να περιθωριοποιηθεί», εκκινείται από τη γαλλική αντίληψη περί δημόσιου χώρου. Πέρα από το εμφανές, ότι η Γαλλία αντιμετωπίζει κι αυτή πρόβλημα ελλείμματος κι άρα έχει συμφέρον να υπάρχει ένας ευρωπαϊκός μηχανισμός στήριξης των οικονομιών του ευρώ, ο τρόπος με τον οποίο ο Σαρκοζύ τονίζει την ανάγκη για αλληλεγγύη δείχνει κάτι βαθύτερο: υποδηλώνει μια συγκεκριμένη αντίληψη της πολιτικής και του πολίτη, αντίληψη που διαμορφώθηκε σταδιακά και δύσκολα –κι όχι χωρίς αντιφάσεις– μέσα από τη γαλλική ιστορία.

Το ανατρεπτικό μήνυμα της Γαλλικής Επανάστασης είναι η δημιουργία του πολιτικού έθνους, μιας κοινότητας ισότιμων πολιτών. Το πολιτικό έθνος μόνο χάρη στην ισότητα μπορεί να υπάρξει και να λειτουργήσει ως οργανωμένη κοινωνία, αφού η ισότητα είναι αυτή που εξασφαλίζει την ένταξη όλων των πολιτών, κανόντάς τους να νιώθουν ότι τους συνδέει μια κοινή μοίρα. Επομένως, η αμφισβήτηση της ισότητας ή η περιθωριοποίηση ενός μέρους των πολιτών θέτει σε κίνδυνο την ίδια την ύπαρξη του πολιτικού έθνους. Γι’ αυτό άλλωστε, από τα μέσα περίπου του 20ού αιώνα και μετά, χάρη και σε άλλες εξελίξεις, το κράτος πρόνοιας θεωρήθηκε στη Γαλλία αναπόσπαστο κομμάτι της ρεπουμπλικανικής αντίληψης του έθνους: το κράτος πρόνοιας, η εγγύση κοινωνικών δικαιώματων, εξασφαλίζει μια ελάχιστη οικονομική/κοινωνική εξίσωση των πολιτών και απομακρύνει τον κίνδυνο περιθωριοποίησης. Η ισότητα και η αλληλεγγύη –αλληλεγγύη η οποία εκφράζεται μέσω του κράτους πρόνοιας– είναι λοιπόν απαραίτητες για την πλήρη ένταξη όλων των πολιτών στην πολιτική κοινότητα του έθνους και, κατά συνέπεια, για τη νομιμοποίηση του έθνους ως πολιτικής οντότητας.

Η δήλωση λοιπόν του Σαρκοζύ, ότι μια χώρα-μέλος της Ευρωπαϊκής Ένωσης δεν μπορεί να αφεθεί να περιθωριοποιηθεί, αποτελεί μεταφορά αυτής της λογικής στο ευρωπαϊκό επίπεδο, όπου –όσο δεν υπάρχει ένας ευρωπαϊκός λαός– είναι τα κράτη-μέλη, που πρέπει να είναι ισότιμα και αλληλέγγυα για να λειτουργεί και να χαίρει νομιμοποίησης η Ένωσή τους. Όχι ότι ο Σαρκοζύ έχει ιδιαίτερη πίστη στην κοινωνική αλληλεγγύη: δεξιός είναι, κι έχει πολλές φορές διακηρύξει την πίστη του στην «αξία εργασία» χάρη στην οποία το κράτος πρόνοιας πρέπει να περιοριστεί στο ελάχιστο – άλλωστε στο ιδίωμα του Σαρκοζύ το κράτος πρόνοιας παίρνει την έννοια της φιλανθρωπίας. Φαίνεται όμως ότι ο Σαρκοζύ, παρά την εύκολη νίκη του στις γαλλικές προεδρικές εκλογές του 2007, δεν έχει καταφέρει ακόμα να αλλάξει τους βασικούς όρους συγκρότησης του γαλλικού έθνους (κάτι πολύ δύσκολο άλλωστε, μετά από τόσες δεκαετίες εμπέδωσης των αρχών της Ρεπουμπλίκ) και άρα είναι υποχρεωμένος να βασιστεί σ’αυτούς. Φαίνεται επίσης πως ο Σαρκοζύ και οι συν αυτώ έχουν αρκετή πολιτική διορατικότητα ώστε να δουν ότι, χωρίς τη σοβαρή πολιτική απόφαση κοινής πορείας και δράσης, είναι αδύνατο να υπάρξει οποιουδήποτε είδους ένωση, νομισματική, οικονομική ή πολιτική. Άλλωστε κι ένας υπουργός της γαλλικής κυβέρνησης, ο Πατρίκ Ντεβεντζιάν, σχολίασε την άκαμπτη στάση της γερμανίδας καγκελαρίου κάνοντας έναν παραλληλισμό με το 1990, τονίζοντας ότι και τότε η απόφαση να δεχτούν οι Ευρωπαίοι την ισοτιμία ένα δυτικογερμανικό μάρκο = ένα ανατολικογερμανικό μάρκο οικονομικά δεν είχε κανένα νόημα, αλλά είχε νόημα πολιτικά.

Το ιεραρχικά δομημένο έθνος της δύναμης

Η γερμανίδα καγκελάριος δείχνει καταρχάς, με την εμμονή της σε μια οικονομική ορθοδοξία, ότι της λείπει ακριβώς αυτή η αίσθηση της πολιτικής – γεγονός για το οποίο την κατηγόρησαν και συμπατριώτες της τής αντιπολίτευσης. Αυτό που εξαρχής αντέτεινε η Μέρκελ, στην προοπτική επίδειξης αλληλεγγύης προς την Ελλάδα, ήταν η στήριξη μεν, μόνο σε έσχατη ανάγκη και υπό όρους και προϋποθέσεις δε. Οι όροι αυτοί, στις διάφορες διατυπώσεις τους από γερμανούς κυβερνητικούς αξιωματούχους, είχαν να κάνουν με τη θέσπιση αυστηρότερων κανόνων δημοσιονομικής πειθαρχίας των χωρών της ευρωζώνης, τον αυστηρότερο έλεγχο της τήρησης αυτών των κανόνων και την πρόβλεψη κυρώσεων –αναστολή του δικαιώματος ψήφου ενός κράτους ή ακόμα και έξωσή του από την ευρωζώνη– σε περίπτωση μη τήρησής τους. Χωρίς αυτό να σημαίνει ότι δεν υπάρχουν διαφορετικές φωνές και μέσα στην ίδια τη Γερμανία, πάντως η σημερινή γερμανική ακαμψία δεν είναι άσχετη με τον τρόπο με τον οποίο συγκροτήθηκε ο δημόσιος χώρος στη Γερμανία, με ό,τι αυτό συνεπάγεται για τη σχέση σχέση κράτους και πολίτη, καθώς και τη λειτουργία της πολιτικής κοινότητας.

Ο γερμανικός δημόσιος χώρος συγκροτήθηκε με όρους πολύ διαφορετικούς απ’ αυτούς του γαλλικού πολιτικού έθνους. Ο ρόλος του πρωσικού μιλιταρισμού ήταν καθοριστικός στην ενοποίηση της Γερμανίας στα τέλη του 19ου αιώνα και στη διαμόρφωση των καταστατικών όρων της νέας πολιτικής οντότητας που δημιουργήθηκε. Επιπλέον, πρέπει να λάβουμε υπόψιν και τη διαφορετική ιστορική συγκυρία μέσα στην οποία επιτεύχθηκε η γερμανική ενοποίηση, μια συγκυρία στην οποία έπνεε πια ο άνεμος του Ρωμαντισμού κι όχι αυτός του Διαφωτισμού που είχε γεννήσει τη Γαλλική Επανάσταση. Εξαιτίας αυτών των παραγόντων, το γερμανικό έθνος, σε αντίθεση με το γαλλικό, δεν στηρίχτηκε στην ισότητα, αλλά στην αντίληψη μιας υπερβατικής ενότητας όλων των Γερμανών και μπολιάστηκε με τις μιλιταριστικές αξίες της πειθαρχίας και της υπακοής, της αποδοχής της ύπαρξης μιας ιεραρχίας στην κορυφή της οποίας βρισκόταν ο αυτοκράτορας. Παρά την αδιαμφισβήτητη ύπαρξη πολύ σημαντικών ανατρεπτικών ρευμάτων στη Γερμανία –σοσιαλδημοκρατικών, κομμουνιστικών– οι δυνάμεις αυτές βρέθηκαν πάντα στην πλευρά των ηττημένων. Ακόμα και το πέρασμα τελικά από την Αυτοκρατορία στη Δημοκρατία ήρθε μόνο ως αποτέλεσμα συντριπτικών στρατιωτικών ηττών και ξένης επέμβασης: πρώτα με την εγκαθίδρυση της Δημοκρατίας της Βαϊμάρης, τελικά, μετά τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο, με τη δημιουργία της Γερμανικής Ομοσπονδιακής Δημοκρατίας. Ποτέ, καμία επανάσταση δεν ανέτρεψε εκ βάθρων τους ιεραρχικούς όρους συγκρότησης του γερμανικού έθνους, παρά τις σημαντικές δημοκρατικές κατακτήσεις του γερμανικού λαού.

Αν η σημασία των όρων με τους οποίους έχει συγκροτηθεί μια πολιτική κοινότητα φαίνεται ακόμα περισσότερο σε στιγμές κρίσης, η διαφορά μεταξύ Γαλλίας και Γερμανίας φάνηκε πολύ έντονα στην προηγούμενη μεγάλη παγκόσμια οικονομική κρίση, αυτή του Μεσοπολέμου. Στη Γαλλία, μετά από παρατεταμένη πολιτική αστάθεια, σχηματίστηκε, το 1936, η κυβέρνηση του Λαϊκού Μετώπου, με πρωθυπουργό τον σοσιαλιστή Λεόν Μπλουμ. Στο Λαϊκό Μέτωπο οφείλουν οι Γάλλοι μερικές από τις κοινωνικές κατακτήσεις που ακόμα απολαμβάνουν. Στη Γερμανία η οικονομική κρίση και η πολιτική αστάθεια οδήγησαν τελικά, το 1933, στην άνοδο του ναζισμού. Αντί για αλληλεγγύη, ο ναζισμός πρότεινε –καλύτερα, επέβαλε– να εργαστούν όλοι για την ανάπτυξη και το μεγαλείο του Γ΄ Ράιχ. Όποιος δεν δεχόταν να εργαστεί, με τους όρους που έθετε το Ράιχ, σε μια αυστηρά ιεραρχημένη δομή όπου τα ηνία βρίσκονταν στα χέρια του κόμματος-κράτους, αντιμετώπιζε σκληρές διώξεις. Για να προαγάγει τη συνοχή στο εσωτερικό του, το Ράιχ επέλεξε, αντί για την αλληλεγγύη, να τονίσει το περασμένο μεγαλείο του γερμανικού έθνους και να υποσχεθεί στον λαό του την αναγέννηση αυτού του αυτοκρατορικού μεγαλείου. Η αποδοχή όμως αυτής της ιεραρχικής δομής, βασισμένης σε άκαμπτους κανόνες, στο εσωτερικό, δεν μπορούσε να υπάρξει παρά μόνο με την υπόσχεση της δύναμης, της επέκτασης προς το εξωτερικό. Αναζητώντας λοιπόν τον «ζωτικό χώρο» του, το Γ΄ Ράιχ επιχείρησε να επεκταθεί σ’ όλη την Ευρώπη, με τα γνωστά καταστροφικά αποτελέσματα.

Ευρωπαϊκή αλληλεγγύη

Ο πόλεμος που προκλήθηκε απ’αυτή την αντίληψη από τη μία, η αποθέωση της αλληλεγγύης μέσα στην Αντίσταση από την άλλη, δείχνουν ίσως καλύτερα απ’ οτιδήποτε άλλο πως οργανωμένη κοινωνία μπορεί να υπάρξει μόνο χάρη στην αλληλεγγύη και την ένταξη που αυτή εγγυάται. Δεν μπορεί να υπάρξει πολιτική κοινότητα με καταναγκασμό ή με την απειλή της έξωσης από την κοινότητα να επικρέμεται πάνω από το κεφάλι όποιου δεν τηρεί άκαμπτους κανόνες. Ακόμα περισσότερο απ’ ό,τι σε εθνικό επιπέδο, στο επίπεδο της Ευρωπαϊκής Ένωσης είναι πολύ δύσκολο να λειτουργήσουν κανόνες καθορισμένοι άπαξ και διά παντός, για τον επιπλέον λόγο ότι θα είναι και αμφίβολης στην πραγματικότητα νομιμοποίησης, αφού θα προκύψουν μόνο ως αναγκαστικός συμβιβασμός κυβερνήσεων (και όχι των πολιτών), κάποιες μάλιστα από τις οποίες βρίσκονται σε θέση αδυναμίας έναντι των υπολοίπων.

Επομένως, η Ευρωπαϊκή Ένωση ή θα εκδημοκρατιστεί και θα θέσει ως βασικό όρο της συγκρότησής της την αλληλεγγύη, ή δεν θα υπάρξει. Γιατί στην παρούσα κρίση γίνεται ολοένα και πιο φανερό ότι αν η οικονομία δεν τεθεί υπό τον έλεγχο της πολιτικής κι αν δεν προταχθεί, ακόμα μια φορά, η αλληλεγγύη, καμία οργανωμένη κοινωνία δεν θα επιβιώσει από τον πόλεμο με τις «αγορές». Ο κύβος για την Ευρωπαϊκή Ένωση δεν έχει ριφθεί, όπως άλλωστε δεν έχει ριφθεί και για καμία από τις χώρες που την απαρτίζουν. Τα παραδείγματα της Γαλλίας και της Γερμανίας δείχνουν ότι ο τρόπος με τον οποίο συγκροτήθηκε ο δημόσιος χώρος σε κάθε χώρα επηρεάζει τους όρους διαμόρφωσης της πολιτικής της, αλλά αυτό σε καμία περίπτωση δεν σημαίνει πως οι όροι αυτοί δεν μπορούν ν’ αλλάξουν. Είναι στο χέρι των ευρωπαίων πολιτών να επιλέξουν τους όρους συγκρότησης του κοινού τους δημόσιου χώρου και να αποφασίσουν ποια θέση θα πάρουν στον σημερινό πόλεμο: θα υποταχθούν στις «αγορές» ή θα υπερασπιστούν τις ευρωπαϊκές αξίες, που βάζουν στο κέντρο τον άνθρωπο και προτάσσουν την αλληλεγγύη; Προς το παρόν, μ’ έναν φαινομενικά παράδοξο τρόπο, τον ρόλο της υπεράσπισης της αλληλεγγύης έχει αναλάβει ένας κατεξοχήν πολέμιός της, ο δεξιός Σαρκοζύ. Για να έχει συνέχεια όμως μια τέτοια κίνηση, πρέπει να τη διεκδικήσει ο χώρος του οποίου κατεξοχήν αρχή είναι η αλληλεγγύη: η Αριστερά.

Η Ιλεάνα Μορώνη είναι υποψήφια δρ Ιστορίας στην Ecole des Hautes Etudes en Sciences Sociales και στο Πάντειο Πανεπιστήμιο

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Google

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Σύνδεση με %s