To περιοδικό «Ο Πολίτης»: ένα εργαστήριο αριστερών ιδεών και αισθημάτων”

Standard

Συζητούν ο Διονύσης Καψάλης, ο Αριστείδης Μπαλτάς και ο Παντελής Μπουκάλας

Ο Άγγελος Ελεφάντης το 1976

Ο Πολίτης υπήρξε το επίκεντρο της διανοητικής και πολιτικής δραστηριότητας του Άγγελου Ελεφάντη, έργο ζωής, ταυτισμένο μαζί του, όλα τα χρόνια της μεταπολίτευσης, μέχρι και τον θάνατό του. Ταυτόχρονα, υπήρξε ένα περιοδικό με ιδιαίτερα ποιοτικά χαρακτηριστικά και καθοριστική επίδραση στο χώρο των αριστερών ιδεών. Τιμώντας τη μνήμη του Άγγελου Ελεφάντη, καθώς στις 29 Μαΐου συμπληρώθηκαν δύο χρόνια από τον θάνατό του, ζητήσαμε από τον Διονύση Καψάλη, τον Αριστείδη Μπαλτά και τον Παντελή Μπουκάλα, τρεις ξεχωριστούς συνεργάτες του περιοδικού και στενά συνδεδεμένους με τον Άγγελο Ελεφάντη, να καταθέσουν τις σκέψεις τους, σε μια πρώτη προσπάθεια να προσεγγίσουμε τη διαδρομή, τη σημασία, τα χαρακτηριστικά αυτού του τόσο ιδιαίτερου περιοδικού. Τους ευχαριστούμε θερμά για την πρόθυμη ανταπόκριση και τη συμβολή τους. Η συζήτηση έγινε στον πάντα φιλόξενο χώρο του αναγνωστηρίου των Αρχείων Σύγχρονης Κοινωνικής Ιστορίας (ΑΣΚΙ).

«Ε»

Παντελής Μπουκάλας: Είμαι σίγουρος ότι ο ίδιος ο Άγγελος Ελεφάντης δεν θα αποδεχόταν αυτό που έχει κατά κόρον γραφτεί και ακουστεί: «ο Πολίτης του Άγγελου». Θα προτιμούσε να πούμε «ο Άγγελος του Πολίτη». «Ο Πολίτης του Άγγελου» είναι σαν να θέτει εξαρχής τον Άγγελο σε ένα υπερεπίπεδο από το οποίο διαφεντεύει. Μπορεί να συνέβαινε στην πραγματικότητα αυτό, αλλά τουλάχιστον η εικόνα της συλλογικότητας υπήρχε. Μιλάμε λοιπόν για τον Άγγελο του Πολίτη, και το θέμα είναι ποιοι είμαστε εμείς που μιλάμε, πού μιλάμε, από ποια θέση μιλάμε. Θα πρέπει να ξεκαθαρίσω, εγώ τουλάχιστον, ότι δεν αισθάνομαι και δεν είμαι κληρονόμος των ιδεών του Ελεφάντη, γιατί ούτε ο ίδιος θα δεχόταν ότι απάρτισε ένα σύστημα ιδεών, το οποίο θα ήθελε να κληροδοτήσει. Περισσότερο θα ήθελε να πει ότι κληροδότησε ένα σύστημα αισθημάτων απέναντι στην Aριστερά, όχι ένα ολικό συγκεντρωτικό πράγμα που πρέπει εμείς ή ο οποιοσδήποτε να το συνεχίσουμε. Το λέω αυτό, για να μη δούμε πάλι γραμμένες τίποτα επιπολαιότητες για «τα ορφανά του Ελεφάντη». Ακόμη και αν εγώ αισθανόμουν τον Άγγελο σαν πνευματικό μου πατέρα, δεν θα μπορούσα να αυτοχαρακτηριστώ, και δεν θα δεχόταν να με χαρακτηρίσει οποιοσδήποτε άλλος, «ορφανό του Άγγελου». Είμαι ορφανός πολλών πατεράδων, όπως είμαστε όλοι μας ορφανοί πολλών πατεράδων, κι αυτό απορρέει και από τη συλλογικότητα του Πολίτη, από την ιδρυτική του συλλογικότητα, έστω και αν αυτή διασπάστηκε σχεδόν πριν εκδοθεί ο Πολίτης.

Αν θυμηθούμε ότι ήταν τρεις στην εκκίνησή του, η διάσπαση επήλθε πριν καν εκδοθεί το πρώτο τεύχος. Και επισημοποιήθηκε όταν εκδόθηκε το πρώτο τεύχος. Έμειναν οι δύο από τους «τρεις ιεράρχες», και σε πολύ λίγα τεύχη έφυγε και ο επόμενος. Οι «τρεις ιεράρχες» είναι ο Αντώνης Καρκαγιάννης, ο Δήμος Μαυρομμάτης και ο Άγγελος Ελεφάντης.

Η εκκίνηση του περιοδικού

Διονύσης Καψάλης: Θα προσπαθήσω να σας δώσω την ατμόσφαιρα της εποχής. Τον Αντώνη Καρκαγιάννη τον βλέπαμε σαν ένα γλυκύτατο αλλά λίγο απόμακρο προς εμάς κύριο της Αριστεράς. Ήταν ο εμπνευστής του Πολίτη — είχε βαφτίσει και είχε εμπνευστεί πολλά περιοδικά, το Αντί, τον Σύγχρονο Κινηματογράφο, το Τώρα. Ήταν ένας άνθρωπος που γεννούσε ιδέες και γοήτευσε ανθρώπους. Ο Καρκαγιάννης και ο Μαυρομμάτης ήταν ηγετικές προσωπικότητες του λεγόμενου «Χάους», ένα ρευστό πολιτικό μόρφωμα που εμείς το βλέπαμε λίγο αφ’ υψηλού και με κάποια δόση αλαζονείας· δεν μπορούσαμε τότε να καταλάβουμε τι βάρος εμπειρίας σήκωναν αυτοί οι άνθρωποι. Σας θυμίζω ότι ο Ελεφάντης, μέσα στη δικτατορία, είχε γράψει ένα καταπληκτικό κείμενο στον Αγώνα, τχ. 2, «Μερικές απόψεις για το Χάος ή Το χάος μερικών απόψεων», όπου κι ένα προσφυέστατο μότο από τον Ησίοδο «ἐκ Χάεος δ’ Ἔρεβός τε μέλαινά τε Νὺξ ἐγένοντο». Το κείμενο αυτό, όπως μάθαμε μετά, γεννήθηκε από μια συζήτηση του Άγγελου με τον Δήμο Μαυρομμάτη στο Παρίσι.

Ο Δήμος Μαυρομμάτης είναι φορέας της πολύ μεγάλης απογοήτευσης που κουβαλούσε ένα σοβαρό από κάθε άποψη κομμάτι της Αριστεράς. Θα ήταν χρήσιμο κάποτε να μπούμε για λίγο στη θέση αυτών των ανθρώπων, των χιλιάδων αριστερών, που μια ωραία πρωία, στα νησιά και στις φυλακές όπου βρίσκονται, μαθαίνουν ότι η Σοβιετική Ένωση εισέβαλε στην Τσεχοσλοβακία. Η προηγούμενη γενιά είχε αναγκαστεί να καταπιεί την Ουγγαρία. Αυτή η γενιά, ευτυχώς για όλους μας, δεν κατάπιε την Τσεχοσλοβακία. Ο Άγγελος ήταν από τους λίγους ανθρώπους, απ’ όσους παρέμειναν ενταγμένοι, που καταλάβαινε τι σήμαινε μια Αριστερά στην οποία κάθε γενιά ακυρώνει την ιστορία της: ένα είδος σπασμωδικής Αριστεράς. Υπήρχαν και άλλοι βέβαια, πολλοί, που μίλησαν γι’ αυτά τα πράγματα, αλλά ο Άγγελος ήταν ίσως ο μόνος που έκανε κάτι με αυτή την κατανόηση. Η κίνηση των 400 λ.χ., ήταν ουσιαστικά μια προσπάθεια του Ελεφάντη να δώσει πολιτική κατεύθυνση σε αυτό το μόρφωμα, να πολιτικοποιήσει την –υγιέστατη– απέχθεια του «Χάους» προς κάθε έννοια κομματικής καθοδήγηση και ανελευθερίας.

Εκεί νομίζω ότι ρίχτηκε και ο σπόρος του Πολίτη: ενός περιοδικού πολιτικής παιδείας, που θα επιχειρούσε να συνοψίσει αυτό το κλίμα και αυτό τον κόσμο. Οι τρεις ιεράρχες, όπως τους λέει ο Παντελής, Καρκαγιάννης, Μαυρομμάτης και Ελεφάντης, συνυπάρχουν τότε στις εκδόσεις Ολκός, στην οδό Υπατίας 5, δίπλα στη Μητρόπολη. Ποικιλία και ζωντάνια ήταν τα χαρακτηριστικά εκείνων των γραφείων. Στο ένα δωμάτιο έβγαινε ο Πολίτης, στο άλλο ο Γιάννης Χάρης μετέφραζε τις επιστολές του Μαρξ, πιο κει κάποιος ερχόταν από το Παρίσι, η Στέλλα Γεωργούδη, λόγου χάρη, για να μεταφράσει το Μύθος και σκέψη στην αρχαία Ελλάδα του Ζαν-Πιέρ Βερνάν, και παραδίπλα, αν θυμάμαι σωστά, μπαινόβγαιναν τα παιδιά του Σύγχρονου Κινηματογράφου. Βιβλία όπως το Φασισμός και δικτατορία του Πουλαντζά και η Ελληνική τραγωδία του Τσουκαλά (και τα δύο από τις εκδόσεις Ολκός) γίνονταν αντικείμενο καθημερινής συζήτησης. Από αυτό το κλίμα βγήκε ο Πολίτης.

Θυμάμαι το κείμενο του Αριστείδη που είχε ενθουσιάσει τον Ελεφάντη, «Μια πρόσκληση-πρόκληση» (τχ. 3-4), που αναφερόταν σε μια σημαντική τότε απεργία, δεν θυμάμαι ποια. Ο Ελεφάντης είχε ενθουσιαστεί, γιατί μέσα σε όλο εκείνο το σωρό βρέθηκε κάποιος να μιλήσει για την εργατική τάξη.

Αριστείδης Μπαλτάς: Εγώ δεν έχω εμπειρίες από αυτή την εικόνα, εμφανίζομαι στο περιοδικό αργότερα. Ήξερα τον Άγγελο από το Παρίσι και είχαμε, μπορώ να πω, μια πολύ καλή σχέση, παρόλο που με τα δεδομένα της εποχής θεωρούμουν αριστεριστής. Όταν πρωτοβγήκε ο Πολίτης, στις δικές μου πολιτικές παρέες, στις οποίες ανήκε και ο Σταύρος Λιβαδάς και αρκετοί ακόμη, η πρώτη εικόνα ήταν ότι το περιοδικό έφερνε κάπως προς το «κατεστημένο». Θυμίζω ότι η συντακτική του ομάδα αποτελούνταν από διανοούμενους και καθηγητές που είχε αναδείξει ο αγώνας ενάντια στη δικτατορία, δηλαδή από ό,τι καλύτερο υπήρχε τότε στο πεδίο των κοινωνικών και ανθρωπιστικών επιστημών, των γραμμάτων και των τεχνών. Θέλω να πω ότι εκείνοι που απάρτιζαν τη συντακτική ομάδα δεν φαινόταν να μετέχουν ευθέως στην πολιτική έξαψη που χαρακτήριζε εκείνα τα χρόνια. Εκείνοι με τους οποίους συναγελαζόμουν τότε αγόραζαν το περιοδικό, αλλά τηρούσαν κάποια απόσταση.

Σε αυτό το κλίμα, όταν η Χριστίνα Αγριαντώνη μου ζήτησε ένα άρθρο για το περιοδικό, σκέφτηκα να γράψω κάτι προκλητικό. Η εργατική τάξη εισβάλλει στον ίδιο τον Πολίτη… Σε αυτό το άρθρο, που αναφερόταν στην τότε απεργιακή έκρηξη πολλών εργοστασιακών σωματείων, αναφέρεται ο Διονύσης. Από τη μεριά μου, είδα την ευνοϊκή υποδοχή του άρθρου, μπλέχτηκα κάπως περισσότερο, ξεπάγωσαν οι καχυποψίες. Εν τω μεταξύ είχε ξεκινήσει και η κίνηση των 400. Εκεί βρέθηκα αρχικά σε άλλη «τάση» από εκείνη των Μαυρομμάτη-Ελεφάντη, αλλά στην πορεία αποκαταστάθηκε μια πολιτική, ούτως ειπείν, συμμαχία στη βάση μιας πολύ συγκεκριμένης τοποθέτησης του Άγγελου ενάντια στο ΚΚΕ, αν θυμάμαι καλά. Για εμάς που ήμασταν αντίπαλοι του ΚΚΕ, όχι μέσω του ΚΚΕ εσωτερικού αλλά από άλλη μήτρα, αυτή ήταν μια υγιής συμμαχία που επέτρεπε μια δική μου πιο συστηματική ένταξη στο κλίμα που περιέγραψαν ο Διονύσης και ο Παντελής προηγουμένως.

Δ. Καψάλης: Ο Πολίτης είναι ένα περιοδικό μάλλον παράξενο και πιο σύνθετο απ’ ό,τι θα περίμενε κανείς. Δεν ήταν ακριβώς η αυτονόητη μορφή περιοδικού για την εποχή. Περιείχε και στοιχεία αντιρρητικά προς το γενικευμένο κλίμα της εύκολης και ανέξοδης πολιτικοποίησης των πάντων. Ο ιδιαίτερος χαρακτήρας του οφείλεται ασφαλώς στο ιδιαίτερο πολιτικό και πνευματικό κράμα που διαμορφώνεται από την αντίσταση στη Χούντα, την εντός και εκτός Ελλάδας. Οφείλεται όμως σε μεγάλο βαθμό και στον χαρακτήρα, τις δεξιότητες και την προηγούμενη πείρα του Άγγελου. Εάν πρέπει να περιγράψει κανείς τι είδους περιοδικό ήταν με όρους παρελθόντος, μπορεί να πει ότι ήταν κάτι ανάμεσα στην Επιθεώρηση Τέχνης και τις Εποχές, μαζί με άλλα στοιχεία, βέβαια, νεότερα. Ας θυμηθούμε εδώ και τη Συνέχεια, που βγαίνει στα τελευταία χρόνια της Χούντας, που κι αυτή αναχωνεύεται εν μέρει στον Πολίτη.

Ο Πολίτης, όπως καθρεφτίζεται καθαρότατα και στη συντακτική του επιτροπή, αντιπροσωπεύει μια ιδιότυπη συμμαχία –σε επίπεδο ιδεών κυρίως, όχι πολιτικής πράξης–, η οποία προκύπτει από τη Δικτατορία και περιλαμβάνει την εκτός ΚΚΕ Αριστερά, σοσιαλιστές, σοσιαλδημοκράτες, τη Δημοκρατική Άμυνα, τη Σοσιαλιστική Πορεία κ.ά., και ό,τι όλο αυτό το δυναμικό σύνολο είχε φτιάξει ως σκέψη μέσα στη Δικτατορία. Από την άλλη, το περιοδικό γονιμοποιείται επίσης από τα θεωρητικά κινήματα και τις νεόκοπες σχολές στις επιστήμες του ανθρώπου (την ιστορία, τη φιλοσοφία, τη γλωσσολογία, την ανθρωπολογία, την ψυχανάλυση κ.λπ.), που αναστατώνουν τότε την αριστερή σκέψη και τα πανεπιστήμια του εξωτερικού.

Η σχέση με το ΚΚΕ εσωτερικού

Π. Μπουκάλας: Συνεχίζοντας αυτά που λες, θέλω να σημειώσω ότι το περιοδικό μπορεί να ξεκίνησε ως το περιοδικό της μη ΚΚΕ Αριστεράς αλλά με τη συνειδητοποίησή του –αυτόματη, αυθόρμητη και κυρίως μέσα από τα κείμενά του– έγινε το περιοδικό της αντι-ΚΚΕ Αριστεράς, γιατί διαφορετικά το εγχείρημα της ανανέωσης έχανε το νόημά του.

Α. Μπαλτάς: Μια και πιάνουμε την πολιτική διάσταση, το περιοδικό ήταν πολιτικά στραμμένο από την αρχή σε μια κριτική στήριξη του ΚΚΕ εσωτερικού. Βέβαια, το στοιχείο της κριτικής είναι πιο έντονο από το στοιχείο της στήριξης, σε όλη τη διάρκεια. Ταυτοχρόνως η πολιτική κριτική στο ΚΚΕ εσωτερικού γίνεται, στη συμβατική τουλάχιστον πολιτική τοπογραφία, σαφώς εξ αριστερών. Η βασική κριτική στο ΚΚΕ εσωτερικού, δηλαδή, είναι ότι έχει αναστείλει ή περιορίσει τη διαδικασία της κομμουνιστικής ανανέωσης. Η περιπέτεια της Ανανεωτικής Αριστεράς που εκφράζεται από τον Πολίτη ορίζεται, από τη μια μεριά, από την κριτική στο ΚΚΕ και, από την άλλη, από την κριτική στο, ας το πούμε έτσι, υπό τον Λεωνίδα Κύρκο ΚΚΕ εσωτερικού. Και τα δύο ταυτόχρονα. Όσο και αν ακούγεται υπερβολικό, περίπου εκεί εξακολουθούμε να βρισκόμαστε ακόμη και σήμερα…

Μιχάλης Παπαγιαννάκης, Άγγελος Ελεφάντης, Κώστας Φιλίνης και Μπάμπης Θεοδωρίδης σε φεστιβάλ της "Αυγής-Θούριου"

Π. Μπουκάλας: Ο προνομιακός συνομιλητής ήταν το ΚΚΕ εσωτερικού. Και να μην υπήρχε πάντως, όλη αυτή η Αριστερά, που έφτασε στο ακρότατο της αυτοσυνειδησίας της (δηλαδή «είμαι αριστερός επειδή είμαι αντισοβιετικός», και ενδεχομένως, για κάποιους από αυτούς, «είμαι αριστερός επειδή είμαι αντικομμουνιστής», δηλαδή αντίπαλος του στρατοπεδικού «υπαρκτού σοσιαλισμού»), κάποιον τρόπο έπρεπε να επινοήσει για να ακουμπήσει το φορτίο της και να συνεχίσει.

Α. Μπαλτάς: Η ύπαρξη του ΚΚΕ εσωτερικού παίζει το ρόλο του πολιτικού στηρίγματος, τον ρόλο τού πού «πολιτικώς ακουμπάω». Είναι βασικό για τη σκέψη του Ελεφάντη και για τους περισσότερους από μας αυτό το «πολιτικώς ακουμπάω»: έχω κάτι με το οποίο να μπορώ να σχετισθώ στις μεγάλες πολιτικές μάχες, π.χ. στις εκλογές. Αλλά ταυτόχρονα αυτό είναι κάτι με το οποίο διαφωνώ ως έχει, κάτι στο οποίο ασκώ κριτική. Με αυτή την έννοια και από τη στενά πολιτική άποψη, η σχέση με το ΚΚΕ εσωτερικού όντως παίζει συγκροτητικό ρόλο για τον Πολίτη.

Μετά τη δημιουργία της ΕΑΡ και του ΚΚΕ εσωτερικού-Ανανεωτική Αριστερά (οπότε συνέβη και διάσπαση του Πολίτη: τότε για αρκετούς το ζήτημα του «κάπα», του κομμουνιστικού χαρακτήρα του κόμματος είχε αναχθεί σχεδόν σε υπαρξιακό ζήτημα) είχαμε μια σύντομη περίοδο –τη μόνη στη ζωή του περιοδικού και του Άγγελου– στενής συμπόρευσης με έναν κομματικό φορέα. Ο Άγγελος, ο Σταύρος Λιβαδάς και εγώ γινόμαστε (με κοοπτάτσια) μέλη της Κεντρικής Επιτροπής του ΚΚΕ εσωτερικού-Α.Α. Είναι η περίοδος που στήνεται η Εποχή, το περιοδικό Κάπα κλπ. Έπειτα, μετά τη σχετική συρρίκνωση και τη μετατροπή του ΚΚΕ εσωτερικού-Α.Α. σε ΑΚΟΑ, τίθεται το ερώτημα του αν και κατά πόσον η παλιά σχέση με το ΚΚΕ εσωτερικού μπορεί να αναπαραχθεί με τον Συνασπισμό. Στις εκλογές που δεν μπήκε ο Συνασπισμός στη Βουλή, ο Πολίτης είχε πάρει θέση: είχα γράψει εγώ ένα άρθρο ότι, «παρ’ όλα αυτά», ψηφίζουμε Συνασπισμό. Ήταν, ας το πούμε, η ανανέωση πολιτικού «ακουμπήματος» σε έναν κομματικό φορέα, μια συνθήκη, πάντοτε κριτικής, πολιτικής επανασύνδεσης με τον φορέα αυτόν.

Δ. Καψάλης: Δεν νομίζω ότι υπάρχει σταθερός συνεργάτης του περιοδικού, με ελάχιστες εξαιρέσεις, που να μην είναι ψηφοφόρος του ΚΚΕ εσωτερικού με διάφορες αποχρώσεις κριτικής, κριτικότερης ή κριτικότατης στάσης. Ίσως μόνο ο Αύγουστος Μπαγιόνας!

Π. Μπουκάλας: Αρπαχτήκαμε από το άρμα Μπερλινγκουέρ στην αρχή, το άρμα Σολινταρνόσκ, το μεγάλο όχημα του ευρωκομμουνισμού: ενθουσιαστήκαμε με τα πειράματα που γίνονταν στο ΚΚΓ –ατελέσφορα, ατελή– όπου διακρινόταν μια προσπάθεια αυτοσυνειδησίας, ανανέωσης, απεγκλωβισμού απ’ το σταλινισμό.

Α. Μπαλτάς: Η αίσθηση ήταν πως ο Μπερλινγκουέρ είναι καλύτερος από τον Καρίγιο, ενώ ο Μαρσέ μας φαινόταν κάτι σαν πολιτικός ψιλοαπατεώνας. Από την άλλη μεριά, είχαμε την αίσθηση ότι ο ίδιος ο Πολίτης συνιστούσε κάτι σαν κόμμα. Κάτι σαν κόμμα της διανόησης, χωρίς όμως να θέλουμε ούτε να πριμοδοτήσουμε τους διανοούμενους ούτε να είναι διανοουμενίστικος ο τρόπος που θέλαμε να γράφουμε. Απλώς είχαμε σαφώς την αίσθηση ότι δεν είμαστε εργάτες ή χειρωνακτικά εργαζόμενοι. Είχαμε όμως την αίσθηση ότι είμαστε κάτι σαν κόμμα γιατί θέλαμε να παρεμβαίνουμε. Να παίρνουμε πρωτοβουλίες, να ανοίγουμε θέματα, να οργανώνουμε συζητήσεις, να κάνουμε συναντήσεις με τις ηγεσίες των διαφόρων συνιστωσών της Αριστεράς….

Δ. Καψάλης: Η ιστορία του Άγγελου και πολλών άλλων ανθρώπων της γενιάς του, μέσα στους διάφορους σχηματισμούς του κομμουνιστικού κινήματος, αποτελεί ένα ιδιαίτερο και ιδιαίτερα ενδιαφέρον κεφάλαιο της πολιτικής μας ιστορίας (όπως και της ιστορίας των συνειδήσεων), και μακάρι να υπάρξει ένας ιστορικός να καταπιαστεί σοβαρά με αυτά. Είναι η γενιά που παίρνει το βάπτισμά της στην παράνομη ΕΠΟΝ, μπαίνει πρώτη στη Νεολαία της ΕΔΑ, γίνεται κατόπιν η ηγετική γενιά των Λαμπράκηδων και στελεχώνει το ΚΚΕ εσωτερικού στην πρώτη του φάση, εκτός από ένα μεγάλο κομμάτι που, όπως είπαμε, θα αποτελέσει το «Χάος» και το οποίο ίσως είναι πολυπληθέστερο του κομματιού που μπαίνει το ΚΚΕ εσωτερικού. Σ’ αυτή τη γενιά ανήκει ο Άγγελος Ελεφάντης και ο Φίλιππος Ηλιού και τόσοι άλλοι, παρόντες και απόντες.

Π. Μπουκάλας: Έχουμε μια γενιά της ενταξιμότητας. Μια ενταξιμότητα, η οποία έμεινε στον Ελεφάντη μέχρι και στο τελευταίο του κείμενο, «Να οργανώσουμε και να οργανωθούμε». Αν έμενες δηλαδή εκτός κόμματος, δεν το έκανες ποτέ για λόγους σνομπισμού ή διανοουμενίστικου αναχωρητισμού. Δεν ήταν ιδεολογία η αν-ενταξιμότητα. Το ευκολότερο για τον Άγγελο και για άλλους θα ήταν να μπουν μέσα και να κάνουνε μια ωραία φράξια, τάση, συνιστώσα…

Δ. Καψάλης: Η κομματική οργάνωση Παρισιού έχει αποστασιοποιηθεί από την ηγεσία του ΚΚΕ πριν από τη διάσπαση. Με τη διάσπαση πηγαίνει όλη στο ΚΚΕ εσωτερικού. Παίρνει κατά γράμμα, όπως έπρεπε, την αρχική διακήρυξη του Γραφείου Εσωτερικού, ότι δεν προχωρεί στη δημιουργία νέου κόμματος, αλλά δεσμεύεται να συγκαλέσει συνέδριο. Αυτό σημαίνει –για τον Άγγελο και οποιονδήποτε εχέφρονα άνθρωπο– ότι το κομμάτι που διαφώνησε με την ηγεσία, που ήταν και πλειοψηφικό, διεκδικεί το κόμμα. Εκεί παίχτηκε το όλο πράγμα, και δυστυχώς επικράτησε εν τέλει η άποψη Κύρκου. Η γραμμή που μας οδήγησε ως εδώ είναι του Λεωνίδα Κύρκου. Τον σεβόμαστε και τον αγαπάμε, αλλά αυτό πρέπει να το πούμε.

Και πάλι για την πρώτη περίοδο του Πολίτη

Π. Μπουκάλας: Για να επανέλθουμε και να κλείσουμε το κεφάλαιο των «τριών ιεραρχών», οι δύο που δεν συμμετείχαν τελικά στην εξέλιξη του Πολίτη, ο Δήμος και ο Αντώνης δηλαδή, ήξεραν ότι περιοδικό χωρίς τον Ελεφάντη δεν θα μπορούσε να υπάρξει. Ο Άγγελος ήταν ο οργανωτικός, ο γραφιάς, θα έβρισκε άλλους ανθρώπους να γράψουνε, είχε μια σταθερή γραμμή για κάποια πράγματα. Οι άλλοι δεν ήταν καν γραφιάδες· παρότι εκ των υστέρων έγιναν δημοσιογράφοι, τότε δεν καίγονταν να γράψουν. Προέρχονταν από μια κουλτούρα της συζήτησης, του κουβεντολογιού. Στο πρώτο τεύχος, πάντως, το κείμενο που κυρίως προκάλεσε αίσθηση ήταν του Διονύση Καψάλη, μια αποδόμηση του Παπανούτσου.

Δ. Καψάλης. Το 1974, όταν ο Ελεφάντης γύρισε από το Παρίσι, έψαξε, όπως όλοι, να βρει δουλειά για να ζήσει. Τι φυσικότερο από το να αναζητήσει τον φίλο του τον Δήμο τον Μαυρομμάτη στον Ολκό; Έτσι βρίσκεται σύντομα, τυπικά ή ουσιαστικά, υπεύθυνος για δύο εκδοτικές σειρές: μια σειρά για την ιστορία του εργατικού κινήματος (με πρώτο βιβλίο την Πρώτη σταδιοδρομία του ελληνικού προλεταριάτου του Μπεναρόγια) και μια άλλη με θεωρητικά κείμενα, όπως το Φασισμός και δικτατορία του Πουλαντζά. Την ίδια εποχή, μέσα στον Ολκό πάλι, γεννιέται η ιδέα ενός νέου περιοδικού, με εμπνευστή τον Καρκαγιάννη και θεμελιωτή τον Μαυρομμάτη.

Π. Μπουκάλας: Και οι τρεις ήταν ισχυρότατοι, ογκολιθικοί χαρακτήρες, που όσες κοινές εμπειρίες και ιδέες κι αν είχαν ήταν εξαιρετικά δύσκολο να συνυπάρξουν επί μακρόν.

Δ. Καψάλης: Αν θυμάμαι καλά, η κυοφορία του Πολίτη ήταν αρκετά μακρά και σε κάποια σημεία άγγιξε τα όρια της κωμωδίας. Πρόκειται για ένα σύνδρομο μεγαλομανίας, που το έχω ξαναδεί έκτοτε πολλές φορές. Μαζεύονται κάποιοι σοφοί άνθρωποι, κατά το δυνατόν αντιπροσωπευτικοί όλων των ειδικοτήτων του επιστητού, και σχεδιάζουν το περιοδικό. Κάθονται λοιπόν και καταστρώνουν ατελείωτες λίστες θεμάτων: η ιστορία του εργατικού κινήματος στην Ελλάδα, την Τουρκία, το Αφγανιστάν… η λογοτεχνία σήμερα, η λογοτεχνία στην αρχαία Ελλάδα, η ιστορία της φιλοσοφίας εδώ, της τέχνης εκεί. Δούλευαν μήνες ολόκληρους, πλήρωναν ανθρώπους που προετοίμαζαν τεράστιους φακέλους και υποφακέλους· θα ήταν το μεγάλο και πανταχόθεν αναμενόμενο περιοδικό αυτής της ιδιότυπης πνευματικής-πολιτικής συμμαχίας που έβγαινε από τη Δικτατορία — το νέο παίδευμα.

Φαίνεται ότι κάποια στιγμή ο Δήμος αντιλαμβάνεται (ίσως και από στοιχειώδες αίσθημα αυτοσυντήρησης: η προετοιμασία κοστίζει) ότι με τον τρόπο αυτόν περιοδικό δεν πρόκειται να βγει ποτέ. Πήγε λοιπόν στον Άγγελο και του είπε: –Άγγελε, θέλω να αναλάβεις εσύ το περιοδικό που σχεδιάζουμε. Ο Άγγελος (σε ένα μέρος της συνομιλίας, εντελώς τυχαία, ήμουν παρών) πρέπει να απάντησε: –Ξέρεις, εγώ είμαι κομμουνιστής, αν βγάλω περιοδικό θα προσπαθήσω να το πάω όπου θέλω εγώ. Ο Δήμος απάντησε: –Το ξέρουμε, αλλά εσένα θέλουμε. Αυτή η απόφαση του Δήμου πρέπει να αποξένωσε τον Καρκαγιάννη, και εκεί έγινε η πρώτη διάσπαση. Η πρώτη κίνηση του Άγγελου ήταν να πετάξει τους φακέλους στον κάλαθο των αχρήστων και να απευθύνει στους παρευρισκόμενους την μετέπειτα κλασική ερώτησή του: «Λοιπόν, εσύ τι θα γράψεις;»

Π. Μπουκάλας: Ο στόχος δεν ήταν ένα ακτιβίστικο περιοδικό. Ήταν ένα περιοδικό που διεκδικούσε από την αρχή τη διάρκειά του. Δηλαδή μπορεί κάποτε να κλείσει, αλλά κάποια από τα κείμενά του να είναι κείμενα αναφοράς. Και υπάρχουν κείμενα αναφοράς και για την πολιτική και για τη λογοτεχνία…

Δ. Καψάλης: Και για πολλά άλλα θέματα που συνυπάρχουν και συμβάλλονται σαν ουσιώδη τμήματα ενός ανεύρετου συνόλου. Να τι δεν μπορούσε ποτέ να καταλάβει ένας καθαρολόγος (ας πούμε της Β΄ Πανελλαδικής): τι δουλειά μπορεί να έχει στο ίδιο περιοδικό ο Αλτουσέρ με τον Μοισιόδακα.

Α. Μπαλτάς: Την εποχή εκείνη δεν υπάρχουν άλλα περιοδικά που να καλύπτουν τον ευρύτερο χώρο των κοινωνικών και ανθρωπιστικών επιστημών ή της λογοτεχνίας. Ο Πολίτης γίνεται έτσι περιοδικό που λειτουργεί ντε φάκτο ακαδημαϊκά, με μια αριστερή όμως έννοια ακαδημαϊκότητας, έννοια που ισοδυναμούσε εκείνη την περίοδο με σοβαρότητα στην πραγμάτευση, με την ανάγκη να τα μαθαίνουμε όλα, με όλα εκείνα που μπορούν να συστήσουν πολιτική παιδεία με την ευρύτερη έννοια του όρου. Και αυτό σε αντιδιαστολή με τον ύστατο Πολίτη, όπου πολλά από τα κείμενα γράφονταν, τουλάχιστον κατά τον Ελεφάντη, για να προαχθείς στο Πανεπιστήμιο, για να γίνεις επίκουρος, όπως έλεγε. Την πρώτη περίοδο, που δεν υπάρχουν εξειδικευμένα περιοδικά,  πρότυπο ουσιαστικής γραφής σε όσα αφορούν τις ανθρωπιστικές και κοινωνικές επιστήμες γίνονται κάποια κείμενα του Πολίτη. Μπορούμε ίσως να ισχυριστούμε ότι ο Πολίτης φτιάχνει σχολή με αυτή την έννοια.

Δ. Καψάλης: Αν ο Σηφάκης θελήσει να γράψει ένα ανορθόδοξο φιλολογικό κείμενο (λ.χ. για τον Σαββόπουλο ως μεταφραστή του Αριστοφάνη), θα το γράψει στον Πολίτη· το ίδιο θα κάνει, με τα δικά του θέματα, και ο Μάριο Βίττι. Αυτό τον ιδιότυπο συγκερασμό ο Ελεφάντης τον πίστεψε και τον πάλεψε πολύ. Δεν ήθελε να διώξει τους ανθρώπους, κάθε άλλο. Απλώς δεν θα δεχόταν, προκειμένου να μην τους διώξει, να υποστείλει την πολιτική του ταυτότητα. Αυτό το τίμημα δεν θα το πλήρωνε. Δεν είχε ιδιαίτερες διπλωματικές ικανότητες, είχε όμως την ικανότητα να γοητεύει, ακόμη και αντιπάλους του, και η γοητεία αυτή υποκαθιστούσε τις διπλωματικές ικανότητες που δεν είχε. Ο Άγγελος ήταν συμπαγής, σαν ορεσίβιος άνθρωπος, δεν ήταν όμως δογματικός, όπως πίστεψαν κάποιοι· δεν μπορούσε να ζήσει έξω από τη συνομιλία, την καθημερινή, συνεχιζόμενη συνομιλία. Άλλαζε κι αυτός, όπως όλοι μας.

Π. Μπουκάλας: Είχε διπλωματικές ικανότητες διά της επιθέσεως. Υπήρχαν περιπτώσεις που άνθρωποι είχαν φύγει ενθουσιασμένοι, μόνο και μόνο επειδή είχαν κάτσει με τον Άγγελο δυο ώρες και τους είχε καταχερίσει και για το τι είχαν γράψει και για το πώς το είχαν γράψει, είχε τσακωθεί δηλαδή μαζί τους. Ήταν ενθουσιασμένοι επειδή είχαν κερδίσει δύο ώρες ενός πλούσιου λόγου, μιας κριτικής.

Α. Μπαλτάς: Να πω και κάτι γενικότερο. Τι δίδασκε ο Πολίτης σε όλους εμάς, τουλάχιστον έμμεσα; Δίδασκε κάτι που θα ονόμαζα δημοκρατία της ποιότητας. Δεν μιλάμε για τυπική δημοκρατία, όπου σε κάθε άποψη μπορεί να υπάρχει νομίμως και η αντίθετή της, ούτε μιλάμε για δογματισμό, όπου κάποιες απόψεις χωράνε στο περιοδικό και κάποιες δεν χωράνε. Αναφέρομαι σε μιας μορφής δημοκρατία που ορίζεται μεν από το πολιτικό πλαίσιο που αναφέραμε παραπάνω, αλλά ταυτόχρονα είναι εξαιρετικά ευρύχωρη, με μόνο κριτήριο εκείνο της ποιότητας. Μιας ποιότητας που μπορεί να χαρακτηρίζει πάρα πολλές αποχρώσεις σε όλα τα επίπεδα, μιας ποιότητας που μπορεί να αποτελέσει συστατικό στοιχείο πολιτικής παιδείας. Κατά τον Άγγελο, και όπως μαθαίναμε στην πορεία όλοι, μόνο μιας τέτοιας μορφής δημοκρατία μπορεί να ανοίξει γόνιμες παραπέρα συζητήσεις, να κάνει το πράγμα να προχωρήσει.

Σημεία αιχμής που διαμόρφωσαν την ατζέντα της Αριστεράς

Π. Μπουκάλας: Ένα από τα ζητήματα στα οποία ο Πολίτης βγήκε καθαρά μπροστά ήταν το ζήτημα της «Αλληλεγγύης» στην Πολωνία. Χωρίς να μας ενδιαφέρει τι θα μπορούσε να γίνει μετά ο Λεχ Βαλέσα. Το επέβαλλε η ιδρυτική απαίτηση της ανανέωσης και του απεγκλωβισμού από οποιαδήποτε εκδοχή σταλινισμού, δεσποτισμού και βίας. Το κτίριο της Κέκροπος είχε γεμίσει τότε με αφίσες της «Αλληλεγγύης», είχαμε βγάλει ένα ειδικό τεύχος και μια αφίσα, και είχαμε κάνει μια διαδήλωση ως Πολίτης με σύνθημα «Είμαστε όλοι Πολωνοί», σύνθημα με το οποίο δεν νομίζω να συμφωνούσε ο χώρος του ΚΚΕ εσωτερικού, που τότε στηρίζαμε κριτικά.

Α. Μπαλτάς: Αν, εκτός από την Πολωνία, σκεφτούμε τα μεγάλα θέματα με τα οποία καταπιάνεται ο Πολίτης, θέματα όλα μέσα στην επικαιρότητα, αλλά θέματα απέναντι στα οποία το περιοδικό πηγαίνει κόντρα στο ρεύμα, μπορούμε να πούμε τα εξής. Πρώτον, τον Οκτώβριο του 1977 δημοσιεύεται το ιστορικό, θα τολμούσα να το χαρακτηρίσω, κείμενο του Ελεφάντη και του Μάκη Καβουριάρη «ΠΑΣΟΚ: Λαϊκισμός ή σοσιαλισμός» και, στη συνέχεια, όσο πλησιάζουμε προς το 1981 και άλλα σχετικά άρθρα του Ελεφάντη· κάπου εκεί υπάρχει και η περίφημη πλέον φράση: «Από τη σκοπιά του σοσιαλισμού, το ΠΑΣΟΚ μας αφήνει παγερά αδιάφορους». Επειδή εκείνη την εποχή δεν έχει οικοδομηθεί ρητά η αντίθεση ΠΑΣΟΚ-Αριστεράς, σοκάρει πολλούς. Σοκάρει και στελέχη του ΠΑΣΟΚ που θέλουν να απαντήσουν, αλλά δεν το κάνουν για να μην μας «αναβιβάσουν». Κατόπιν, ιστορικό επίσης μπορεί να χαρακτηριστεί το κείμενο του Ελεφάντη «Ποιος δεν φοβάται τους αγιοταλλάδες;» ενάντια στον Χομεϊνί, κείμενο που ουσιαστικά προβλέπει όλα όσα επακολούθησαν και γράφεται σε μια στιγμή όπου μεσουρανεί η δόξα της Ιρανικής Επανάστασης. Παραπέρα, είναι η άποψη που διαμορφώνει το περιοδικό ότι η πολιτική Γκορμπατσόφ δεν οδηγεί κατά κανένα τρόπο σε ανανέωση του σοσιαλισμού και της κομμουνιστικής επαγγελίας, όπως πιστεύουν εκείνη την εποχή οι περισσότεροι. Οφείλουμε να προσθέσουμε ακόμη την μάχη του περιοδικού ενάντια στον εθνικισμό με αφορμή το «Μακεδονικό» και ίσως αρκετά ακόμη. Στα τριάντα τόσα χρόνια της ύπαρξης του περιοδικού, υπάρχουν μερικές στιγμές όπου ο Πολίτης, ουσιαστικά μόνος, αλλάζει την ατζέντα της σκέψης των ανθρώπων της Αριστεράς. Σε αυτά τα θέματα φτιάχνει το πολιτικό τους στίγμα.

Π. Μπουκάλας: Ο Ελεφάντης είναι από τους ανθρώπους που φτιάχνουν κόντρες, με την παρουσία τους, με τον λόγο τους. Η σημασία του «αιέν αριστερεύειν», που είχε γράψει ο ίδιος, λογοπαίζοντας με το «αιέν αριστεύειν», ήταν ακριβώς η παραγωγή κόντρας. Δηλαδή αριστερεύω μέσα από τον τσακωμό και τον καβγά, με το κόμμα, αυτό που πάντα κριτικά υποστηρίζαμε, με τους φίλους μου, αυτούς με τους οποίους θεωρητικά συμφωνώ. Αν θα θέλαμε να αποδώσουμε και στον Πολίτη και στον Άγγελο έναν τίτλο είναι «Ανανεωτική Αριστερά», με το ίδιο βάρος και στα δύο. Αυτό έφτιαχνε και τα σύνορα, προς τα πού πας. Τα σύνορα μπορεί να μη φαίνονταν στην αρχή, να ερχόταν κάποιος, να έγραφε στον Πολίτη, να συνεργαζόταν, αλλά αν κάποια στιγμή δεν συμφωνούσε με ένα από τα δύο αυτά άλφα και απέκλινε, δεν υπήρχαν πολλά περιθώρια για να συνεχίσει να συνεργάζεται.

Η Αριστερά ως πολιτικό κίνημα πρέπει να έχει βάθος παιδείας

Δ. Καψάλης: Για να πάμε λίγο πίσω. Όταν στήνεται το περιοδικό, νομίζω ότι το στίγμα του περιλαμβάνει τα εξής τρία σημεία:

Πρώτον, την κριτική υποστήριξη προς το ΚΚΕ εσωτερικού, κατά κανόνα από θέσεις πιο αριστερές, με τη συμβατική έννοια πολιτικού προσανατολισμού. Στην περίοδο αυτή το πάγιο αίτημα του Άγγελου παραμένει ένα μεγάλο συνέδριο των ελλήνων κομμουνιστών, το οποίο θα επανιδρύσει την κομμουνιστική Αριστερά. Ήταν μια βασική θέση της κομματικής οργάνωσης Παρισιού του ΚΚΕ εσωτερικού, που ο Άγγελος την έφερε μαζί του στις αποσκευές του και συνέχισε να την υποστηρίζει, ώσπου ήταν πλέον ουτοπική και το θέμα έμοιαζε να έχει λήξει.

Το δεύτερο σημείο, χαρακτηριστικό του Άγγελου άρα και του περιοδικού, είναι η συνεχής υπόμνηση ότι η Αριστερά και η πολιτική της δράση δεν μπορούν να υπάρξουν παρά μόνο σε ένα κλίμα βαθιάς, ανανεωμένης και ανανεωτικής παιδείας, η οποία αναπόφευκτα θα βρεθεί αντίπαλη της δογματικής. Είπαμε: Ο Πολίτης ήταν το μόνο περιοδικό την εποχή εκείνη όπου θα άκουγες να συζητούν για τον Αδαμάντιο Κοραή ή τον Καταρτζή μαζί με τον Μαρξ και τον Αλτουσέρ. Αυτό το κράμα στάθηκε για μένα –και για πολλούς άλλους, νομίζω– αληθινό πανεπιστήμιο.

Π. Μπουκάλας: Υπήρχε από πίσω η Ιστορία. Δεν υπήρχαν δυο μάτια στραμμένα προς την Εσπερία μόνον, από όπου έρχονται οι φοβερές ιδέες. Υπήρχαν ιδέες που είχαν ρίζες στην Ελλάδα. Δεν ένιωθε κανείς ουρανοκατέβατος.

Το κτίριο που στέγασε τα γραφεία του «Πολίτη», στην οδό Κέκροπος 2, στην Πλάκα, μέχρι τον σεισμό του 1999.

Δ. Καψάλης: Τον καλύτερο τρόπο για να κατανοήσουμε αυτό τον ιδιότυπο συγκερασμό μάς τον έδωσε ο Σπύρος Ασδραχάς στην περσινή κουβέντα των «Ενθεμάτων». Μίλησε, αν δεν απατώμαι, για δύο δυναμογόνα στοιχεία που συνυφαίνουν την προσωπικότητα του Άγγελου. Το ένα ξεκινάει από το Καρπενήσι, από τα βουνά και τον βιωμένο χρόνο της παιδικής ηλικίας, και τρέφει κατά τον Ασδραχά όλο το ενδιαφέρον του Άγγελου για την ανθρωπολογία, ενώ το δεύτερο αφορά την Αριστερά και τον θεωρητικό μαρξισμό. Αυτά τα δύο συνυπάρχουν και στο περιοδικό, και απολήγουν στο μείζον αίτημα για μια Αριστερά που θα απλώσει βαθιές ρίζες στην παιδεία αυτού του τόπου, μακριά από οποιαδήποτε έννοια εθνικισμού. Η ιστορία του παππού μου είναι το βαθύτερο, το πιο πειστικό και το πιο συγκινητικό τεκμήριο αυτού του πραγματοποιημένου, μέσα στο χρόνο της ζωής του Άγγελου, συγκερασμού. Μοναδικό κείμενο.

Το τρίτο στοιχείο ήταν η διατύπωση παρά προσδοκίαν πολιτικών θέσεων από τον Ελεφάντη — κυρίως θέσεων που πηγάζουν από μια βαθιά ιστορική γνώση και αίσθηση της ελληνικής κοινωνίας. Και εδώ ο Άγγελος αποδείχτηκε κάθε άλλο παρά δογματικός. Το πολύ εντυπωσιακό ήταν η ανάγκη του να επιστρέφει και να ξανασκέφτεται παλαιότερες θέσεις και απόψεις, όχι τάχα για να συμμορφωθεί με τα μαρξιστικά θέσφατα περί αυτοκριτικής, αλλά γιατί πίστευε ότι αν αφήσεις κάτι πίσω σου αστόχαστο, αυτό κάποια μέρα θα επιστρέψει και θα εκδικηθεί — θα σε σκεπάσει, θα σε πλακώσει, ή θα σε καταπιεί.

Θα μπορούσα να αναφέρω χιλιάδες παραδείγματα. Ο Άγγελος δεν είχε κανέναν ενδοιασμό να υποστηρίξει, από θέσεις αρχής, το κίνημα της «Αλληλεγγύης» στην Πολωνία. Δεν τον ενδιέφερε αν ο Βαλέσα ήταν κατ’ όνομα κομμουνιστής, μαρξιστής ή οτιδήποτε άλλο, αν είχε διαβάσει το Κεφάλαιο ή το Ο Λένιν και η φιλοσοφία. Διέθετε μια πολύ βαθύτερη ιστορική αντίληψη για το τι σημαίνει, για τον κόσμο αλλά και για τη φτωχή μας συνείδηση, μια εργατική τάξη να ξεσηκώνεται για να ρίξει ένα τυραννικό καθεστώς…

Α. Μπαλτάς: …και δη κατ’ όνομα κομμουνιστικό

Δ. Καψάλης: Δεν είχε κανέναν ενδοιασμό. Είχε την εγρήγορση, την πνευματική διαύγεια, την τόλμη και την κρίση να παίρνει θέσεις που σε άλλους φάνταζαν άκρως ανορθόδοξες για έναν αριστερό. Και τις έπαιρνε κυρίως σε άρθρα του που αφορούσαν την ελληνική κοινωνία. Εγώ θαυμάζω αυτά τα κείμενα περισσότερο από τα αμιγώς πολιτικά κείμενά του· με εντυπωσιάζει η ευαισθησία και η βαθιά αίσθηση της Ιστορίας σ’ αυτά. Ένα τυχαίο παράδειγμα είναι η θέση του απέναντι στη φοβερή ιστορία που ονομάζεται ακόμα αγροτικό ζήτημα. Ο Άγγελος λοιπόν γράφει, δεν θυμάμαι πότε ακριβώς — μια από τις πρώτες φορές που οι αγρότες κατεβάζουν τα τρακτέρ και αποκλείουν την εθνική οδό: –Ξέρετε κάτι; Πέρα από όλα τα άλλα που απασχολούν και οφείλουν να απασχολούν το Υπουργείο (τις επιδοτήσεις, τις μονοκαλλιέργειες και ό,τι άλλο), υπάρχει και κάτι άλλο, εξίσου σημαντικό, αν όχι σημαντικότερο, ως κοινωνικό μέγεθος: οι άνθρωποι αυτοί δεν θέλουν πια, δεν μπορούν να ζουν στην επαρχία· δεν την ανέχονται τη ζωή στην επαρχία, τη μισούν. Τέτοιες σκέψεις μόνο ο Άγγελος ήταν σε θέση να κάνει και να διατυπώσει ως αριστερός.

Α. Μπαλτάς: Ή εκείνο με τη νησιωτική πολιτεία του Αιγαίου, τα νησιά του Αιγαίου…

Π. Μπουκάλας: Και αυτή η φοβερή ματιά του, να βλέπει τι συμβαίνει γύρω του έτσι όπως περπάταγε στην Αθήνα, συνοδευόμενος από τον Βάγγο ή τον Μάνθο, τον εκάστοτε σκύλο του. Αν λοιπόν τον έλεγες ποτέ, έτσι χάριν αστεϊσμού, «οικολόγο», θα μπορούσε να σε κρεμάσει. Κι όμως έχει γράψει ορισμένα από τα βαθύτερα οικολογικά κείμενα. Ένα που θυμάμαι έχει θέμα μια σκοτωμένη δεντρογαλιά στην Καλλιρρόης. Κάποιοι τρόμαξαν βλέποντας δεντρογαλιά, και τη σκότωσαν — αυτό σημαίνει ότι έχουν βγει εντελώς εκτός φύσης. Έχει γράψει και για το ποδόσφαιρο θαυμάσια κείμενα, αλλά αν τον αποκαλούσες «φίλαθλο», επίσης θα σε σκότωνε. Στην αρχή ειδικά ήταν εντελώς αρνητικός για την μπάλα, αλλά σιγά σιγά άρχισε να στρώνει…

Α. Μπαλτάς. Γενικώς θα σε σκότωνε για κάθε προσδιορισμό που περιστέλλει ταυτότητα. Είναι αυτό που λέει ο Διονύσης «πολιτική παιδεία», το οποίο αποτυπώνεται στην όλη ύλη του περιοδικού. Όσες φορές βρέθηκα σε συντακτική επιτροπή, η ερώτηση που του ήταν αδύνατο να απαντήσει χωρίς να σε βρίσει ήταν «τι να γράψουμε». Σου απαντούσε: «Οτιδήποτε». Η ύλη του περιοδικού, και αυτό ήταν μεγάλο δίδαγμα για μένα, είναι οτιδήποτε. Ό,τι μπορείς να φανταστείς και να το στήσεις με όρους που θα του αποδίδουν τη σημασία του και θα διευρύνουν αντίστοιχα τους ορίζοντες όλων μας, αποτελεί αυτοδικαίως ύλη του περιοδικού. Κατά τον Ελεφάντη, η ύλη του περιοδικού πολύ λίγο προδιαγραφόταν. Ήταν νομίζω συνειδητή η στάση του κατά τις συναντήσεις της υποτιθέμενης συντακτικής επιτροπής: δεν έχει νόημα να κατανείμουμε ύλη, αλλά έχει πολύ νόημα να κάνουμε μια γενική συζήτηση επί της επικαιρότητας, να μάθουμε πώς να τη σκεφτόμαστε και να δούμε πώς την αντιμετωπίζουμε και μόνο μετά, υπό την έμπνευση αυτής της συζήτησης, να γράψουμε ό,τι είναι να γράψουμε.

Π. Μπουκάλας: Σκέφτομαι τι σπουδαία ιστοριογραφήματα θα μπορούσε να γράψει ο Άγγελος αν δεν υπήρχε η δαπάνη χρόνου για τον Πολίτη (και την Εποχή και την Αυγή, αργότερα). Γιατί δεν έγινε δάσκαλος σε κάποιο πανεπιστήμιο ή γιατί δεν αποφάσισε την εμπλοκή στην εφημεριδογραφία με την παραδοσιακή της έννοια. Είχε προτάσεις συγκεκριμένες από εφημερίδες και κάποια στιγμή είχε φτάσει σχεδόν να πει το ναι, να γράφει για την παιδεία, αυτή ήταν η «αρρώστια» του, το πάθος όλων μας: να μάθουμε λίγο την ιστορία μας και μετά θα αρχίσουμε την παραγωγή θεωρίας. Νομίζω ότι, τελικά, φοβόταν όχι ότι θα αλλοτριωθεί η σκέψη του, αλλά ότι θα κινδυνεύσει ο Πολίτης. Προτιμούσε λοιπόν έναν βίο που ήταν περισσότερο στενάχωρος για τον ίδιο, παρά να πάει κάπου να γράφει επ’ αμοιβή.

Λυπάμαι που δεν έγραψε περισσότερη ιστορία. Είναι μεγάλη απώλεια, γιατί η ματιά του για την ιστορία είναι τόσο ιδιαίτερη: είναι ταυτόχρονα θεωρητική, πρακτική και αισθηματική, είναι αυτό που λέει ο Διονύσης ότι «μυρίζει τους ανθρώπους» — και μυρίζει και τους ανθρώπους του ’40, μπορεί να τους μυρίσει μέσα από τα ψίχουλα της Ιστορίας.

Ένας βίος σωκρατικός

Α. Μπαλτάς: Δεν διαφωνώ καθόλου. Απλώς, δεν τον βλέπω καθόλου εντάξιμο σε κανονική επαγγελματική πειθαρχία. Έχει κάτι το αναγεννησιακό, θα τολμούσα να ισχυριστώ, γιατί ήθελε να λειτουργεί ως θεωρητικός, ως πολιτικό στέλεχος, ως ιστορικός, και ακόμα ως άνθρωπος που μπορεί να περπατάει στους δρόμους και να μιλά με τους άλλους ανθρώπους στην ταβέρνα ή αλλού. Άρα η επαγγελματική ένταξη σε ένα πανεπιστήμιο ή μια εφημερίδα δεν μπορούσε να ταιριάξει. Και το άλλο ενδιαφέρον, σε συνέχεια με αυτό που λέει ο Παντελής, είναι ότι από ένα σημείο και πέρα, μετά την επιστροφή του στην Ελλάδα και αν εξαιρέσουμε τη μικρή περίοδο του ΚΚΕ εσωτερικού-Α.Α., δεν θεώρησε τον εαυτό του εντάξιμο σε κομματική συλλογικότητα.

Δ. Καψάλης: Υπάρχει κάτι που θα το έλεγα σωκρατικό στον βίο του. Ο Άγγελος Ελεφάντης, όπως και ο Φίλιπππος Ηλιού, απαντούν στο ερώτημα που θέτει ο Σωκράτης, το πρώτο ερώτημα της ηθικής: Πώς πρέπει να ζούμε. Ο Άγγελος και ο Φίλιππος έχουν συγκεκριμένη απάντηση, απαντούν εμπράκτως. Αυτή ήταν η μεγάλη αρετή τους.

Παρεμπιπτόντως, ο Άγγελος με τον Φίλιππο, αν κι έχουν συνυπάρξει για πολλά χρόνια στο Παρίσι και συνεχίζουν μετά να εκτιμούν ο ένας τον άλλον, κρατούν αποστάσεις στα χρόνια της μεταπολίτευσης. Ο Φίλιππος, σαν πιο κομματικός που ήταν, δεν θα συνεργαστεί τα πρώτα χρόνια με τον Πολίτη. Ήρθαν κοντά, πολύ κοντά, μόνο τα τελευταία χρόνια. Όταν πέθανε ο Φίλιππος, ο Άγγελος ένιωσε σαν να του έφυγε το έδαφος κάτω από τα πόδια. Θυμάμαι ότι έλεγε: «Είναι ο μόνος σοφός άνθρωπος που έχω γνωρίσει».

Πιστεύω ότι ο Άγγελος δεν μπορούσε να γίνει ιστορικός στο πανεπιστήμιο. Όχι επειδή υποτιμούσε το πανεπιστήμιο, κάθε άλλο· το υποστήριζε φανατικά σαν θεσμό. Με χίλιους τρόπους και σε πάμπολλα κείμενα έχει υποστηρίξει την αυτονομία και την αυταξία της γνώσης, σε αντίθεση με κάθε έννοια χρησιμοθηρίας, τεχνοκρατικής ή άλλης εμπνεύσεως. Ο ίδιος όμως δεν θα βιοποριστεί ως καθηγητής Πανεπιστημίου, γιατί ο τρόπος ζωής του τον οδηγεί αλλού. Ο Πολίτης ήταν τελικά τρόπος ζωής. Το ίδιο ισχύει και για τον Φίλιππο Ηλιού· είναι ο κατεξοχήν μη πανεπιστημιακός σοφός.

Α. Μπαλτάς. Είχα προτείνει κάποτε στον Άγγελο να μας κάνει ένα σεμινάριο στο μεταπτυχιακό στο Πολυτεχνείο, λέγοντάς του ότι ήταν τελείως ελεύθερος, μπορούσε να κινηθεί σε θέματα Ιστορίας, θεωρίας ή οτιδήποτε συναφές — είχαμε τότε αυτή τη δυνατότητα. Χωρίς λεφτά, δεν υπήρχε αμοιβή. Μου είχε κάνει τεράστια εντύπωση ότι καταρχάς είχε δεχτεί και φαινόταν να του αρέσει η ιδέα. Αλλά όταν κάποια στιγμή του είπα ότι η πολύ απλή υποχρέωσή του θα ήταν να βαθμολογήσει τις εργασίες των παιδιών, αρνήθηκε. Η ιδέα τελείωσε εκεί. Όχι βέβαια επειδή είχε την άποψη ότι δεν πρέπει να δίνουμε εργασίες στους φοιτητές ή να μη βαθμολογούνται τα γραπτά. Σε καμιά περίπτωση δεν ήταν υπέρ μιας ελευθεριακής αντίληψης περί παιδείας. Αλλά η υποχρέωση που συζητάμε ήταν κάτι που η όλη συγκρότησή του δεν του επέτρεπε να υπηρετήσει.

Π. Μπουκάλας: Η απάντηση του Άγγελου στο ερώτημα «πώς ζούμε», είτε το πούμε σωκρατικό είτε όχι, είναι: Ζούμε με όσα έχουμε. Φτάνουν, πάντα θα φτάσουν. Ζούμε πάντα με φίλους, όχι χωρίς φίλους. Για να έχουμε να τσακωνόμαστε. Για να πηγαίνουμε στην ταβέρνα. Και ζούμε ώστε τις κουβέντες που θα κάνουμε στην ταβέρνα ή στο τσιπουράδικο να τις κάνουμε γραπτό λόγο. Πάρα πολλά από τα κείμενα του Άγγελου είναι αυτά που έλεγε στην ταβέρνα, με τη φοβερή ευχέρεια γραφής που είχε. Θυμάμαι, πολλές φορές, που περίμεναν οι κοπελιές στη φωτοσύνθεση να τελειώνει ένα-ένα τα χειρόγραφα. Και σκεφτόσουν, τι κείμενο τραυματισμένο θα βγει τώρα… είτε από την κούραση είτε από τον σπασμένο ύπνο. Και όμως, έβγαινε ένα κείμενο άψογο. Γιατί όλα τα κείμενά του ήταν αφηγηματικά, έλεγε μια ιστορία, ακόμα και αν ήταν ένα κείμενο θεωρητικό, με τσιτάτα — αν και μισούσε τα τσιτάτα, σπάνια τα χρησιμοποιούσε.

Αυτό το «ζούμε με όσα έχουμε» έγινε και τρόπος ζωής του Πολίτη. Έβγαινε με όσα είχε, δηλαδή με όσα δεν είχε. Παρ’ όλα αυτά, η αντοχή του περιοδικού υπήρξε πολύ μεγάλη, κυρίως χάρη στον Άγγελο που επέμενε μέχρι τέλους, αλλά και χάρη στους ηρωικούς συνδρομητές του. Ήταν φοβερό, το ότι τη στιγμή που τα οικονομικά του Πολίτη ήταν σε δεινότατη θέση, και η Αριστερά επίσης, αποφασίστηκε να γίνει ο Πολίτης δεκαπενθήμερος. Μια υπερφαλάγγιση της πραγματικότητας. Έχει αρχίσει να αποκτά όλο και περισσότερο χριστιανικό χαρακτήρα η δημοκρατία που λέει ο Αριστείδης, με την έννοια ότι όσοι δημοσιεύουν το κάνουν για την ψυχή τους.

Σταδιακά, ο Πολίτης γινόταν ένα περιοδικό που όλο και περισσότερο ταυτιζόταν με τον Άγγελο. Πολλοί για διάφορους λόγους απομακρύνθηκαν, είτε επειδή ο βίος τους οδήγησε στο να πρέπει να ζήσουνε και να μην τους περισσεύει καν ένα τρίωρο για να σκεφτούν ένα κείμενο και να το δώσουνε, άλλοι  γίναν εν τω μεταξύ καθηγητές, επίκουροι κ.λπ. και δεν χρειαζότανε πια την επικουρία του Πολίτη για το κουρίκουλουμ, άλλοι κουράστηκαν… Αυτό όμως ήταν ο πραγματικός βίος που ήρθε και στένεψε τη ζωή πολλών ανθρώπων. Στένεψε και του Άγγελου τη ζωή. Άρχισε να είναι πολυτελής ο χρόνος από ένα σημείο και πέρα, να μην τον δίνεις εύκολα.

Το 1975, όταν ξεκίνησαν όλα, υπήρχε φούρια, ήταν όλα για δόσιμο κι όλα για πάρσιμο. Είχαν να δώσουν οι άνθρωποι, που είχαν έρθει από την εξορία, από τη Γαλλία, ήταν φρέσκια η ψυχή, όχι μόνο το μυαλό τους, κι ας είχαν κάνει δέκα χρόνια στη φυλακή. Το φαντάζεσαι πώς βγαίνει ένας άνθρωπος από την εξορία, έχει την όρεξη να μιλάει από το πρωί μέχρι το βράδυ, αλλά ουδέποτε ηρωολογώντας.

Τότε και τώρα: η επίδραση του Πολίτη

Δ. Καψάλης: Σήμερα αισθάνομαι, πολλές φορές, ότι μιλάω για ένα θέμα που δεν αφορά κανέναν.

Π. Μπουκάλας: Τότε ο Πολίτης αφορούσε;

Δ. Καψάλης: Φυσικά και αφορούσε. Αλλιώς δεν θα ’βγαινε.

Π. Μπουκάλας: Την κομματική εκδοχή της Ανανεωτικής Αριστεράς, τη μεγάλη, την πλειοψηφική, την αφορούσε;

Δ. Καψάλης: Η συζήτηση δεν είναι μόνο για την Αριστερά. Ο Πολίτης επέδρασε ευεργετικά στην ελληνική κοινωνία.

Π. Μπουκάλας: Ένα μέτρο για να το κρίνουμε είναι αν σε δέκα-δεκαπέντε χρόνια βρεθούνε κάποιοι άνθρωποι και θελήσουν να βγάλουν ένα περιοδικό σαν τον Πολίτη, κι όχι να κάνουν διατριβές για την περιοδολόγηση του περιοδικού ή οτιδήποτε άλλο. Εγώ θέλω να πιστεύω πως θα βρεθούνε. Αυτό θα είναι ένα μέτρο επίδρασης.

Ο Διονύσης Καψάλης, στα ΑΣΚΙ, 26.5.2010, συζητάει για τον "Πολίτη"

Α. Μπαλτάς: Αυτό που λέει ο Διονύσης, θα το πω με όρους που ίσως φαίνονται υπερβολικοί. Σε επίπεδο ιστορίας της Ελλάδας, όχι απλώς ιστορίας της Αριστεράς, και για ένα διάστημα που πηγαίνει από το 1974 μέχρι το 2000, ένας ιστορικός που θα θελήσει να δει και να εξιστορήσει το τι παίχτηκε στην Ελλάδα σε επίπεδο ιδεών θα θεωρήσει ως κύριο ντοκουμέντο της εποχής, όχι απλώς ως καθρέφτη αλλά ως ουσιαστική παρέμβαση με σημαντικές επιπτώσεις, τον Πολίτη και τα κείμενά του.

Π. Μπουκάλας: Σκέφτομαι όμως το ερώτημα του Διονύση: Η επίδραση είναι στο χώρο της Αριστεράς ή πάει και λίγο παραπέρα; Διά του πανεπιστημίου, επί παραδείγματι.

Α. Μπαλτάς: Νομίζω ότι πάει και στο πανεπιστήμιο και πολύ παραπέρα. Φτιάχνονται νήματα συνειδήσεων έξω από τον στενό χώρο της Αριστεράς, έξω από τον στενό χώρο του πανεπιστημίου, νήματα ιστορικά προσδιορισμένα σε σχέση με τον Πολίτη, νήματα που εκκινούν από εκεί. Η διάκριση μεταξύ του μαζικού και του πολιτικού, το τι κάνουμε με την «Αλληλεγγύη», τον Γκορμπατσόφ ή το Ιράν, το ποια οφείλει να είναι η παιδεία της Αριστεράς, είναι τέτοια νήματα, νήματα με εγκυρότητα πέρα από την αυτοεπιβεβαίωση της ίδιας της Αριστεράς.

Π. Μπουκάλας: Από τον Πολίτη ειδοποιείται έγκαιρα η Αριστερά και η Ελλάδα για το τι είναι ΠΑΣΟΚ, για το τι είναι και τι πρόκειται να είναι ασαλεύτως το ΚΚΕ.

Δ. Καψάλης: Για το τι είναι το ΠΑΣΟΚ, τι είναι λαϊκισμός. Για το τι είναι το ΚΚΕ: πλήρης απενοχοποίηση για το τι εστί Σοβιετική Ένωση· η πεποίθηση ότι μπορώ να είμαι αριστερός και να πιστεύω ότι όχι μόνο δεν βασιλεύει εκεί ο πολυπόθητος σοσιαλισμός, αλλά ότι πρόκειται για ένα από τα πιο τυραννικά καθεστώτα που γνώρισε η ανθρωπότητα.

Π. Μπουκάλας: Δεν θυμάμαι αν έχει χρησιμοποιηθεί ποτέ, μπορεί και να έχει μπει στα χιλιάδες κείμενα που είχε γράψει ο Άγγελος, ο τίτλος: «Κύριε, όχι με αυτούς!».

Δ. Καψάλης: Το πρόβλημα αυτό όμως δεν αφορά κανέναν σήμερα. Ο Άγγελος, ο Πολίτης, οι ιδέες της ανανέωσης μοιάζει να έχουν αποτύχει. Ο πάταγος αυτής της αποτυχίας είναι κάποτε εκκωφαντικός — η συνεχής, αξιοθρήνητη έκκληση της ηγεσίας του ΣΥΡΙΖΑ για τη συνεργασία και την ενότητα της Αριστεράς. Δεν ξέρω αν θυμάστε το εξαιρετικό άρθρο του Άγγελου, όταν ο Συνασπισμός απέρριψε τον Παπαγιαννάκη ως υποψήφιο για τον Δήμο Αθηναίων. Ήταν ένα καταπληκτικό πολιτικό κείμενο, όχι επειδή καταφερόταν εναντίον της υποψηφιότητας του Τσίπρα, αλλά επειδή επεσήμανε ένα πράγμα: ότι η υποψηφιότητα Τσίπρα σήμανε την επιδεικτικά τρανή αδιαφορία αυτής της Αριστεράς προς το αξιακό σύστημα της διάσπασης και της ανανέωσης. Ήταν σαν να λέει: «Δεν με ενδιαφέρει το παρελθόν, δεν με ενδιαφέρει αν υπήρξε διάσπαση, Σοβιετική Ένωση, εισβολή στην Τσεχοσλοβακία, σταλινισμός. Τα διαγράφω και πάμε παραπέρα. Αυτά είναι παλαιά πράγματα». Ίσως αυτή η στάση, αυτή η επιλησμονή, να περιέχει κι ένα στοιχείο υγιές. Όμως όλα αυτά τα παλαιά πράγματα επαναλαμβάνονται σήμερα με εφιαλτική συχνότητα και εν μέσω εφιαλτικής αδιαφορίας ημών των υπολοίπων. Αρκεί να μιλήσεις, στην ΚΝΕ, με παιδαρέλια 20-22 ετών και να ακούσεις να υποστηρίζουν με κάθε βεβαιότητα ότι το 1938, στις δίκες της Μόσχας, η Σοβιετική Ένωση, θριαμβεύουσα, απάλλαξε το εργατικό κίνημα από διάφορα «αντεπαναστατικά καθάρματα» και «πράκτορες του ιμπεριαλισμού». Αντιλαμβάνεσαι τι συνειδήσεις και τι ανθρώπους κατασκευάζει το κόμμα με το οποίο επιθυμείς να συνεργαστείς;

Α. Μπαλτάς: Θα σου απαντήσω διά του Μπουκάλα που έλεγε ότι μιλούσε με τον εαυτό του ως Κνίτη (θυμίζω, για όποιον δεν το ξέρει, ότι ο Μπουκάλας υπήρξε στα νιάτα του Κνίτης), αναφερόμενος σε μια φράση του Φίλιππου Ηλιού. Σε μια συζήτηση, δεν θυμάμαι πότε και πού έγινε, μπήκε το θέμα υπό ποιους όρους φεύγει κανείς από το ΚΚΕ. Ο Ηλιού είχε πει ότι ο καθένας φεύγει τη δική του στιγμή ωρίμανσης, που δεν ταυτίζεται με τη στιγμή ωρίμανσης ενός άλλου. Άρα, θα ξαναβρεθούν πολλοί που στο μέλλον θα φύγουν

Δ. Καψάλης: Φύγαμε όμως, όσοι φύγαμε, από την ΚΝΕ, πάει τελείωσε· δεν μπορεί να συνεχίσουμε να φεύγουμε από την ΚΝΕ επ’ άπειρον. Την απέρριψε η ανθρώπινη ιστορία.

Α. Μπαλτάς: Αν υπάρχει όμως επ’ άπειρον η ΚΝΕ;

Ο Αριστείδης Μπαλτάς και ο Παντελής Μπουκάλας στα ΑΣΚΙ, 26.5.2010, συζητάει για τον "Πολίτη"

Δ. Καψάλης: Η ιστορία των ανθρώπων έχει αποφασίσει ότι δυστυχώς αυτό που υποστηρίζει και διαφημίζει η ΚΝΕ και το ΚΚΕ κατέληξε σε μια τυραννία, από τις χειρότερες που γνώρισε η ανθρωπότητα.

Α. Μπαλτάς: Δεν είναι αυτό το θέμα. Γιατί, ποιος έχει αντίρρηση σε αυτό που λες;

Δ. Καψάλης: Έχει η ΚΝΕ.

Α. Μπαλτάς: Περίμενε. ΤΟ ΚΚΕ συνεχώς παράγει Μπουκάλες. Δηλαδή υπάρχουν νεολαίοι που εντάσσονται στην ΚΝΕ –και μπορούμε να συζητήσουμε γιατί– που μετά μια πορεία και σε κάποια στιγμή ωρίμανσης φεύγουν. Αν το αγνοήσουμε αυτό, δεν έχουμε αίσθηση μιας πτυχής της ιστορίας της Αριστεράς στη χώρα μας.

Δ. Καψάλης: Και οι φυλακές, οριακά, παράγουν ανθρώπους που μαθαίνουν γαλλικά και άλλα χρήσιμα πράγματα. Έτσι έμαθε γαλλικά ο Καρκαγιάννης. Αυτός δεν είναι λόγος υπεράσπισης των φυλακών!

Α. Μπαλτάς: Δεν υπερασπίζομαι τις φυλακές!

Π. Μπουκάλας: Για να επανέλθω στην επίδραση του Πολίτη. Οι άνθρωποι που ρίζωσαν στον Αϊ-Στράτη, στη Λέρο, στα Γιούρα, που τάχθηκαν ενάντια στη Σοβιετική Ένωση και συναντήθηκαν μετά με τα καινούρια μυαλά και τα καινούρια αισθήματα από τη Γαλλία, φτιάξαν μια ιστορία. Ιστορία σκέψης, και όχι τόσο πολιτικής πρακτικής, παρεκτός και αν κάποια κείμενά τους σήμαιναν οτιδήποτε στο επίπεδο της ΚΕ του ΚΚΕ εσωτερικού, της ΕΑΡ, του ΚΚΕ εσωτερικού-Α.Α., του ΣΥΝ κλπ., σε όλη την ακολουθία.

Αν μας αφορά ο Πολίτης και τον συζητάμε τώρα, δεν είναι για να του κάνουμε μνημόσυνο αλλά για να δούμε αν τα σποράκια που έριξε άντεξαν πουθενά. Σε κομματικό σχηματισμό δεν άντεξαν. Ως προς αυτό, η ιστορία του Πολίτη συνολικά, και καθενός από τους ανθρώπους του ξεχωριστά, μπορούμε να πούμε ότι ήταν μια αποτυχία. Διότι σήμερα ο χώρος της Ανανεωτικής Αριστεράς, ή έστω ένα κομμάτι αυτής της Ανανεωτικής Αριστεράς ζητάει τη σύμπλευση με το ΚΚΕ.

Ως προς αυτό οι ιδέες του Πολίτη, οι ιδέες της Ανανεωτικής Αριστεράς νομίζω ότι ηττήθηκαν κατά κράτος, άσχετα με το αν υπάρχουν άνθρωποι που συνεχίζουν να εμφορούνται από αυτές τις ιδέες, όπου κι αν βρίσκονται, και να θεωρούν την Αριστερά με τον τρόπο που ο Πολίτης προσπάθησε, δηλαδή ως μια διαρκή αμφισβήτηση, του εαυτού μας συμπεριλαμβανομένου — κυρίως όμως της Αριστεράς.

Α. Μπαλτάς: Όσο έχω συνείδηση του πράγματος, για τον Συνασπισμό και τους συν αυτώ, η κατάσταση δεν είναι αυτή. Το μέτωπο ανοιχτής συστηματικής κριτικής προς το ΚΚΕ είναι υποσταλμένο, έχεις απόλυτο δίκιο εδώ, αλλά η όλη κουβέντα περί ενότητας της Αριστεράς αποσκοπεί να πιέσει τους ανθρώπους του ΚΚΕ να έρθουν προς τα εδώ, όχι να πείσει την Παπαρήγα.

Π. Μπουκάλας: Αυτό έχει γίνει τόσα χρόνια που είναι αναποτελεσματικό, άγονο. Είναι άγονο και με το ΠΑΣΟΚ. Θυμάμαι τα κείμενα του περιοδικού ή τις κουβέντες που γίνονταν κάθε φορά, ότι τώρα, με την επόμενη κρίση και διάσπαση στο ΠΑΣΟΚ, κάποιοι θα απεγκλωβιστούν. Και απεγκλωβίστηκαν και τι κάνανε; Ή αδρανοποιούνταν εντελώς ή κάνανε κάποιους ομίλους παραγωγής σκέψης, επί Σημίτη κλπ. Δεν έρχονται προς την Αριστερά όσο βλέπουν την Αριστερά αυτή να είναι μαγκωμένη. Ενώ έχει κόψει και τα δύο της χέρια που την κρατούσαν με τον σταλινισμό, εξακολουθεί με τα μάτια της να κοιτάει προς τα αδέρφια της του σταλινισμού.

Α. Μπαλτάς: Δεν θα ήμουν τόσο κατηγορηματικός… Για παράδειγμα, ο Άγγελος, σκεπτόμενος την αναπαραγωγή της Αριστεράς και των ιδεών της, ιδρύει ένα «πράγμα» που από εμάς τους γεροντότερους ονομάστηκε «νεολαία του Πολίτη». Παιδιά αυτής της γενιάς άρχισαν να δημοσιεύουν, να μαθαίνουν να γράφουν, να μαθαίνουν γράμματα μαθαίνοντας να γράφουν. Αυτή η γενιά μπορεί να μην έχει το εύρος που είχε η γενιά που βγήκε από τη Δικτατορία, αλλά όντως οικοδομεί μιας μορφής συνέχεια. Η γενιά αυτή σχετίζεται στενά με τη Νεολαία του Συνασπισμού, ενώ στο κλίμα που διαμορφώνεται στην τελευταία ο Πολίτης και τα κείμενά του λειτουργούν ως εργαλείο σκέψης. Ως ένα βαθμό αντίστοιχα πράγματα συμβαίνουν και σε κάποιους χώρους των ΕΑΑΚ. Μπορώ να αναφέρω εδώ αρκετές συγκεκριμένες περιπτώσεις, και γι’ αυτό είμαι λιγότερο απαισιόδοξος. Πιστεύω ωστόσο ότι συνθήκες παραγωγής που θα επέτρεπαν να δημιουργηθεί ένα περιοδικό σαν τον Πολίτη σήμερα ακόμη απουσιάζουν.

Π. Μπουκάλας: Ας γυρίσουμε τότε στον Γκράμσι, όπως γυρνούσε συχνά και ο Άγγελος και ο άλλος μας φίλος και αδερφός, ο Μιχάλης ο Παπαγιαννάκης. Και ας ξαναμιλήσουμε για την «απαισιοδοξία της γνώσης και την αισιοδοξία της βούλησης».

15 σκέψεις σχετικά με το “To περιοδικό «Ο Πολίτης»: ένα εργαστήριο αριστερών ιδεών και αισθημάτων”

  1. ΠΡΏΤΑ ΣΧΟΛΙΑ -ΕΚ ΤΟΥ ΠΡΟΧΕΙΡΟΥ:
    …τακτικός αναγνώστης ΤΟΥ «ΠΟΛΙΤΗ» τη δεκαετία 80-90 , και σποραδικά αργότερα -ενω εκ των υστέρων διάβασα και αρκετά τεύχη του 76-80…βρίσκω ενδιαφέρουσα την αναφορά στην προϊστορία που μου ηταν αγνωστη παρά το ερασιτεχνικό μου ενδιαφέρον για την ιστορία εκείνης της περιόδου…μόλις πρόσφατα εμαθα την ιστορία του ΚΑΡΚΑΓΙΑΝΝΗ , για τον ΔΗΜΟ ΜΑΥΡΟΜΑΤΗ ήξερα λίγα περισσότερα …
    …θα χώριζα την ιστορία ΤΟΥ «ΠΟΛΙΤΗ» χονρικά σε τέσσερις περιόδους: ΤΗΝ ΑΡΧΙΚΗ (76-80)- εχει εναν ευρύτερο χαρακτήρα οπου ΑΝΑΝΕΩΤΙΚΗ ΑΡΙΣΤΕΡΑ -εκτός του ΚΚΕ ΕΣ. και των ανενταχτων κομμουνιστών , ΘΕΩΡΟΥΝΤΑΙ και οι χώροι της ΕΔΑ, της ΣΟΣΙΑΛΙΣΤΙΚΗΣ ΠΟΡΕΙΑΣ, ΤΗς Β/ΠΑΝΕΛΛ … ΑΠΟ ΤΟ 80-86 , οπου η υποστήριξη στο ΚΚΕ εσωτ. -εστω και κριτική γίνεται σαφέστερη ΜΕ ΕΝΙΣΧΥΣΗ ΤΟΥ ΜΕΤΩΠΟΥ ΠΡΟΣ ΤΟ ΠΑΣΟΚ ( ηδη το 80-81 το μεγαλύτερο κομμάτι της ανανεωτικής αριστεράς στρέφεται προς το ΠΑΣΟΚ)…ΑΠΟ ΤΟ 87-90 οπου υπάρχει ταύτιση με το πείραμα του ΚΚΕ ΕΣ-ΑΑ…ΚΑΙ η κατοπινή περίοδος μέχρι το τέλος …εχω την εντύπωση οτι η πολιτική απήχηση βαίνει μειούμενη οσο περνάει ο καιρός και στενεύει το πολιτικό στίγμα του περιοδικού…μετα το 90 νομίζω οτι συντρέχουν αλλοι σημαντικότεροι και γενικότεροι λόγοι για τους οποίους αποδυναμώνεται η επιρροή του περιοδικού ( οπως και αλλων πολιτικών περιοδικών…
    …φαντάζομαι οτι ειναι αντιληπτό οτι και γώ μεγαλώνοντας ( απο πρωτοετής φοιτητής το 80 ) θα περάσω απο τον αρχικό ενθουσιασμό στην περίσκεψη και στη συγκρατημένη αποτίμηση του περιοδικού…ας σημειώσουμε οτι πάντα υπήρχε ενας διακριτός «πολιτικός » ΠΟΛΙΤΗΣ ( τα σχόλια , τα μονοσέλιδα-δισέλιδα κείμενα των πρώτων σελίδων , πολιτικές αναλύσεις και κείμενα πολιτικής θεωρίας τα οποία εδιναν και το ιδιαίτερο στίγμα της πολιτικής παρέμβασης του ΕΛΕΦΑΝΤΗ και βασικών συνεργατών οπως ο ΠΑΠΑΔΗΜΗΤΡΟΠΟΥΛΟΣ, ο ΓΙΩΡΓΟΣ ΚΑΡΡΑΣ …) ΚΑΙ ΚΕΙΜΕΝΑ ΟΠΩΣ ΤΟΥ «ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΚΟΥ ΠΟΛΙΤΗ» και ανάλογα ιστορικά-κοινωνιολογικά -αρχαιολογικά και ποικίλα αλλα που θα μπορούσαν ανετα να δημοσιευτούν σε ειδικά περιοδικά και τα οποία πιθανότατα δεν διαβάζονταν ολα απο το κοινό του περιοδικού..
    …για τον»πολιτικό» ΠΟΛΙΤΗ λοιπόν νομίζω οτι δίπλα σε αρετές οπως η ζωντάνια και η μαχητικότητα υπήρχαν και σημαντικά ελαττώμματα οπως μια μορφή «διανοητικής υπεροψίας» απο την οποία υπέφερε συνολικά το ΚΚΕ εσωτ. και ηταν και μια απο τις βασικές αιτίες απίσχνασης του ΚΚΕ ΕΣΩΤ. ( με τους «δογματικούς» του ΚΚΕ και τους «λαϊκιστές» του ΠΑΣΟΚ ηταν «κουραστικός» ο διάλογος , αργότερα εγινε και περιττός…ετσι το ΠΑΣΟΚ και το ΚΚΕ κυριάρχησαν στο τέλος της δεκαετίας του 70…και αντέχουν ακόμη και σήμερα …ενα αλλο ΠΑΣΟΚ και ενα αλλο ΚΚΕ απο οτι τα χρόνια εκείνα)…πολλά κείμενα μοιάζουν «τεντωμένα» για να γεμίσουν τις σελίδες μιας μηνιαίας ή δεκαπενθήμερης εκδοσης …το επίσημο ΚΚΕ ΕΣΩΤ. βγάζοντας αραιότερα την ΚΟΜΘΕΠΟΛ ΔΙΑΦΎΛΑΞΕ συχνά τον πολιτικό και θεωρητικό του λόγο απο υπερβολές διανοητικής υπεροψίας ( του τύπου π.χ. «απο τη πλευρά του σοσιαλισμού το ΠΑΣΟΚ μας αφήνει ΠΑΓΕΡΆ ΑΔΙΑΦΟΡΟΥΣ» ) και περίπλοκες διατυπώσεις που συχνά εκρυβαν απλώς την απουσία πολιτικής πρότασης…οταν κάποια στιγμή αναρτηθούν σε κάποιο SITE τα τεύχη του ΠΟΛΙΤΗ , οπως και της ΚΟΜΘΕΠΟΛ-ΑΡΙΣΤΕΡΑ ΣΗΜΕΡΑ-ΕΠΙΧΕΙΡΗΜΑΤΑ-ΚΑΠΑ θα μπορούν και οι νεότεροι να κάνουν τη σύγκριση των γραπτών των ΕΛΕΦΑΝΤΗ,ΚΑΡΡΑ, ΠΑΠΑΔΗΜΗΤΡΟΠΟΥΛΟΥ,ΖΟΥΡΑΡΙ,ΜΠΟΥΚΑΛΑ,…απο τη μια ΚΑΙ ΤΩΝ ΚΥΡΚΟΥ-ΦΙΛΙΝΗ- ΣΤΑΥΡΟΥ ΚΑΡΑ-ΜΠΡΙΛΛΑΚΗ-ΕΛΕΥΘΕΡΙΟΥ-ΔΙΑΜΑΝΤΟΠΟΥΛΟΥ-ΔΗΜΗΤΡΑΚΟΥ …απο την αλλη.
    …να θυμίσω επίσης οτι την ιδια εποχή «ακμάζουν» ΚΑΙ ΑΛΛΑ ΠΕΡΙΟΔΙΚΑ – αριστερά οπως ΤΟ ΑΝΤΙ ( στο οποίο κυρίαρχη μορφή είναι ο ΧΡΙΣΤΟΣ ΠΑΠΟΥΤΣΑΚΗΣ , απο το 74 Ως ΤΟ 84-85 θα εχει και πολιτικό και θεωρητικό χαρακτήρα , με ευρύτερο χαρακτήρα απο τον ΠΟΛΙΤΗ και σαφέστερη γλώσσα…απο το 86 λόγω axxon θα γίνει πιο επιθετικό προς το ΠΑΣΟΚ για να αρχίσει να αποδυναμώνεται σταδιακά…), αλλά και μη-αριστερά απο τα οποία ξεχωρίζω τον ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΟ ΤΑΧΥΔΡΟΜΟ που κάπου το 80 -81 θα περάσει απο το μεγάλο σχήμα εφημερίδας και την κυρίως οικονομική ύλη , στο σχήμα περιοδικού και στη σταδιακή ενίσχυση των πολιτικών-κοινωνικών-θεωρητικών κειμένων -με κορύφωση θα λεγα τα χρόνια 88-92.93…;…και κει ξεχωρίζει ενα πρόσωπο -Ο ΓΙΑΝΝΗΣ ΜΑΡΙΝΟΣ…
    …ΣΤΗ ΔΕΚΑΕΤΙΑ ΤΟΥ 80 ΑΚΜΑΖΟΥΝ ΚΑΙ ΤΑ «ΚΟΜΜΑΤΙΚΑ» ΠΕΡΙΟΔΙΚΑ ( ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΙΚΗ ΣΚΕΨΗ ΚΑΙ ΚΟΜΕΠ-ΤΟΥ ΚΚΕ, ΣΟΘΕΠ του ΠΑΣΟΚ, ΚΑΠΑ του ΚΚΕ ΕΣ -ΑΑ, ΕΠΙΧΕΙΡΗΜΑΤΑ της ΕΑΡ, ΑΝΤΙΘΕΣΕΙΣ-ΣΟΣ.ΠΟΡΕΙΑ,ΦΥΛΛΑΔΙΟ ΓΙΑ ΤΟ ΣΟΣΙΑΛΙΣΤΙΚΟ ΚΙΝΗΜΑ-ΕΜΑΣ,ΡΗΞΗ-ΟΠΑ,ΜΑΜΗ-ΟΣΕ,ΜΑΡΞΙΣΤΙΚΗ ΣΥΣΠΕΙΡΩΣΗ,ΜΑΡΞΙΣΤΙΚΟ ΔΕΛΤΙΟ) αλλά και η ΝΕΑ ΟΙΚΟΛΟΓΙΑ…τα ΣΥΓΧΡΟΝΑ ΘΕΜΑΤΑ…οι ΘΕΣΕΙΣ , η ΚΡΙΤΙΚΗ , η ΠΡΟΟΠΤΙΚΗ , ο ΣΧΟΛΙΑΣΤΗΣ, τα τετραδια πολιτικου διαλόγου..

    … ΑΝ ΚΑΠΟΙΟΙ ΚΑΝΟΥΝ ΤΟΝ ΚΟΠΟ ΝΑ ΑΝΑΡΤΗΣΟΥΝ τα εκατοντάδες τεύχη τους , οι νεότεροι θα δούν οτι υπάρχει ενας πλούτος αναλύσεων , αδίκως λησμονημένος ( μόνον οι πεισματάρηδες επίγονοι της ΑΝΑΓΕΝΝΗΣΗΣ 63-67, και ΤΟΥ ΜΑΡΞΙΣΤΙΚΟΥ ΔΕΛΤΙΟΥ ως το 67-ΕΠΑΝΈΚΔΟΣΑΝ ΤΑ ΠΑΛΙΑ ΤΕΥΧΗ)…και πολλοί που νομίζουν οτι «ανακαλύπτουν» την ΑΜΕΡΙΚΉ εκνέου θα βρούν καλύτερες απαντήσεις απο τους παλαιότερους που τους βασάνισαν τα ιδια ερωτήματα…
    …ΤΟΝ ΕΛΕΦΑΝΤΗ , θα μπορούσαμε να τον εντάξουμε σε μια κατηγορία «λογίων»- γραφιάδων που πεισματικά επέμεναν να «μάχονται » για τις απόψεις τους μαζί με αρκετούς αλλους οπως ο ΓΙΩΡΓΟΣ ΚΑΡΑΜΠΕΛΙΑΣ,ο ΣΑΒΒΑΣ ΜΙΧΑΗΛ, ο ΜΙΧΑΛΗΣ ΧΑΡΑΛΑΜΠΙΔΗΣ,ο ΓΙΑΝΝΗΣ ΜΑΡΙΝΟΣ, ο ΛΕΥΤΕΡΗΣ ΡΙΖΑΣ ,Ο ΒΑΓΓΕΛΗΣ ΧΩΡΑΦΑΣ, ΚΛΠ που το κυριότερο στα γραπτά τους ηταν η φιλοδοξία να είναι αμεσα παρόντες στο «πολιτικό»…

  2. …λιγες γραμμες ακόμη: Η εκτίμηση του ΜΠΑΛΤΆ οτι ο ΠΟΛΙΤΗΣ θα μπορούσε να είναι κύριο ντοκουμέντο για την εξέταση της περιόδου 1974-2000 νομίζω οτι είναι υπερβολική , ο «πολιτης» δεν κάλυπτε την πολιτικά δρώμενα με την πληρότητα και την σφαιρικότητα που το εκαναν οι εφημερίδες και περιοδικά οπως το ΑΝΤΙ, ο ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΟΣ ΤΑΧΥΔΡΟΜΟΣ , τα ΠΟΛΙΤΙΚΑ ΘΕΜΑΤΑ …
    … τα πολιτικά κείμενα της βασικής ομάδας σχολίαζαν ορισμένες πλευρές -και οχι πάντα τις κυριότερες…είχε μια αξία μεγαλύτερη γιατί το ΚΚΕ ΕΣΩΤ.δεν είχε τακτικό μηνιαίο ή δεκαπενθήμερο περιοδικό ( οπως είχε το ΚΚΕ την ΚΟΜΜ. ΕΠΙΘΕΩΡΗΣΗ ως το 90-91, και το ΚΚΕ ΕΣ-ΑΑ το ΚΑΠΑ για πολύ λίγο )…και στη συνέχεια ο ΣΥΝ δεν κατάφερε να βγάλει περιοδικό για σχεδόν είκοσι χρόνια ( ΤΟ ΑΛΦΑ και το ΦΟΡΟΥΜ ηταν περιοδικά των τάσεων που δεν αντεξαν περισσότερο απο 10-15 τεύχη)…
    ….για τη δεκαετία του 90-2000 δεν εχω καλή γνώση…απο το 2000 περίπου και μετά , που ως δημ. υπάλληλος εχω και χρόνο και χρήματα για να παρακολουθώ τα «κυριότερα» περιοδικά , ας σημειώσω : ΟΤΙ ΑΠΡΟΣΔΟΚΗΤΑ ΠΟΛΥ ΚΑΛΟ ΠΕΡΙΟΔΙΚΟ είναι το «ΑΡΔΗΝ» του ΚΑΡΑΜΠΕΛΙΆ και των φίλων του , με πολύ καλά θεματικά αφιερώματα…επίσης το ΣΤΙΓΜΑ της «κομμ. ανανέωσης»…ΟΙ ΘΕΣΕΙΣ γίνονται ενα σχεδόν ακαδημαϊκό περιοδικό, Ο ΜΠΙΤΣΑΚΗΣ καταφέρνει να βγάζει τακτικά την ΟΥΤΟΠΙΑ , ο ΘΥΜΙΟΣ ΠΑΠΑΝΙΚΟΛΑΟΥ ( «ΝΕΟΙ ΣΤΟΧΟΙ» )
    επανεμφανίζεται με το ΡΕΣΑΛΤΟ,οι ΧΩΡΑΦΑΣ -ΡΙΖΑΣ ξαναβγάζουν την monthly review ME ΠΕΡΙΣΣΟΤΕΡΑ ΕΛΛΗΝΙΚΆ ΚΕΊΜΕΝΑ και σε τακτική βαση…υπάρχουν αξιόλογα κομματικά οπως Η ΑΡΙΣΤΕΡΗ ΑΝΑΣΥΝΤΑΞΗ, ΤΟ ΕΚΤΟΣ ΓΡΑΜΜΗΣ, Ο ΣΠΑΡΤΑΚΟΣ, Ο ΣΟΣΙΑΛΙΣΜΟΣ ΑΠΟ ΤΑ ΚΑΤΩ,Η ΑΝΤΙΘΕΣΗ , ΤΟ ΔΕΛΤΙΟ ΤΗΣ Α/ΣΥΝΕΧΕΙΑ παλιότερα…
    …οι αριστεροί δηλ. γράφουν και πάλι -και πολύ , ποκιλία εντύπων και οργανώσεων που θυμίζουν τα μεταπολιτευτικά χρόνια…να μην ξεχάσω και τα πολύ βελτιωμένα «ελευθεριακά » εντυπα : ΠΑΝΟΠΤΙΚΟΝ, ΕΥΤΟΠΙΑ,ΜΑΓΜΑ,ΕΛΕΥΘΕΡΙΑΚΗ ΚΙΝΗΣΗ,SERAJEVO…

    …ολα αυτά διαβάζονται απο λίγους ‘η πολλούς …μαζί με χιλίάδες κείμενα στις πολυσέλιδες πια εφημερίδες -και στα δικά τους περιοδικά που καλυψαν το εδαφος που ειχαν παλίοτερα περιοδικά οπως Ο ΤΑΧΥΔΡΟΜΟΣ , ΟΙ ΕΙΚΟΝΕΣ , ΤΟ ΕΝΑ …ΕΝ ΜΈΡΕΙ ΚΑΙ ΤΟ ΚΕΝΟ ΤΩΝ ΑΝΤΙ-ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΟΥ ΤΑΧΥΔΡΟΜΟΥ-ΠΟΛΙΤΙΚΩΝ ΘΕΜΑΤΩΝ ( ενδεικτικά τα πολύ καλά ΕΠΙΚΑΙΡΑ που κυκλοφορούν απο τις εκδόσεις ΛΙΒΑΝΗ εδώ και λίγους μήνες κινούνται λίγο πιο πανω απο τα 3.000 ΦΎΛΛΑ)…ΒΆΛΤΕ και τα BLOGS kai τις ιστοσελίδες…η σπορά πέφτει , χωνεύεται , αλλά οπως πάντα δεν είναι κανείς σίγουρος για τη «σοδειά»…

    …για τη ΚΝΕ , στην οποία είχα την τύχη να οργανωθώ το 1978 στη μακρινή επαρχία (ΑΡΤΑ): δεν ηταν ποτέ μια μονολιθική-«σταλινική» οργάνωση…οσο η καθοδήγηση προσπαθούσε να την μαζικοποιήσει τόσο η κοινωνία «εισέβαλλε»…μάλιστα ετυχε πριν μπώ στη ΚΝΕ , να εχω διαβάσει πιο πριν και ΑΥΓΗ , και ΑΝΤΙ, και «προλ. σημαια», ΛΑΙΚΟΥΣ ΑΓΩΝΕΣ ΚΛΠ…να εχω τα πρώτα ερεθίσματα απο τους μεγαλύτερους μου -υπερπολιτικοποιημένους φοιτητές του χωριού μου( οπου υπερτρούσε η «ΣΥΝΕΠΗΣ ΑΡΙΣΤΕΡΑ» ) – αν και το πρώτο πρέπει να ηταν η φιλοεαμική ιστορική αφήγηση του ΓΡΗΓΟΡΙΑΔΗ στην «ΑΚΡΟΠΟΛΙ» μεσούσης της δικτατορίας…εγω «εφυγα» νωρίς απο κεί ( 81-πολωνικά) αλλά δεν είναι τυχαίο το γεγονός οτι το ΚΚΕ ΚΑΤΆΦΕΡΕ ΜΕΤΑ ΤΟ 91, σταδιακά να αποκτήσει ισχυρή επιρροή στη νεολαία , και μαλιστα μέσα στα πανεπιστήμια…οπου λογικά ο ΣΥΝ επρεπε να επικρατεί ανετα…

    ….η εντύπωση που εχω απο κείμενα νέων σε εντυπα οπως το CΕΝΤRΟ , η ΑΤΗΕΝΣ VOICE , H LIFO κλπ …είναι οτι γράφουν καλά…δεν ισχύει το ιδιο νομίζω , για τη νεολΑΊΑ ΣΥΝ…( π.χ. στη χθεσινή ΑΥΓΗ , ο Ν.ΗΛΙΟΠΟΥΛΟΣ αφού μας μιλήσει για την ανάγκη στροφής στο «μαρξισμό» μας το εξειδικεύει με εναν παράδοξο τρόπο: ΠΙΣΤΟΊ ΣΤΗΝ ΑΡΧΗ ΤΗΣ ΣΥΓΚΕΚΡΙΜΕΝΗΣ ΑΝΑΛΥΣΗΣ ΓΙΑ ΜΙΑ ΣΥΓΚΕΚΡΙΜΕΝΗ ΚΑΤΑΣΤΑΣΗ ΜΗΝ ΜΑΣ ΡΩΤΑΤΕ ΓΙΑΤΙ ΤΟ ΤΙ ΘΑ ΚΑΝΟΥΜΕ ΜΕ ΤΟ ΕΥΡΩ ΑΝ ΓΙΝΟΥΜΕ ΚΥΒΕΡΝΗΣΗ…

    ….ΑΝΆΛΟΓΑ «ΑΛΜΑΤΑ» ΤΗΣ ΚΟΙΝΗΣ ΛΟΓΙΚΗΣ στο ονομα της ΔΙΑΛΕΚΤΙΚΗΣ , εχω επισημάνει τους τελευταίους μήνες στην ιστοσελίδα του ΚΟΚΚΙΝΟΠΡΑΣΙΝΟΥ ( ΟΠΟΙΟΣ ΘΕΛΕΙ ΜΠΟΡΕΙ ΝΑ ΤΑ ΔΙΑΒΑΣΕΙ , και ειδικά για τον ΜΠΑΛΤΑ που εξακολουθεί να συμμετέχει στις κομματικές διαδικασίες θα εθετα ξανά το ερώτημα: ΓΙΑΤΊ ΣΤΡΑΒΩΣΕ Η ΠΡΟΣΠΑΘΕΙΑ ΜΙΑΣ ΡΙΖΟΣΠΑΣΤΙΚΗΣ ΕΚΔΟΧΗΣ ΤΗΣ ΑΝΑΝΕΩΣΗΣ ΟΠΩΣ ΤΟ ΚΚΕ ΕΣ-ΑΑ , παρά τις πολύ καλές προϋποθέσεις που είχε οταν ξεκίνησε ; …ΣΤΟΙΧΕΊΑ ΤΗΣ ΑΠΑΝΤΗΣΗΣ νομίζω οτι υπάρχουν στο κείμενο του ΓΕΡΑΣΙΜΟΥ ΜΟΣΧΟΝΑ , ο οποίος αν θυμάμαι καλά είχε μια ΄ξεχωριστή τοποθέτηση και πολλά χρόνια πρίν στη προσυνεδριακή συζήτηση του ΚΚΕ ΕΣ ΑΑ μαζί με την ΙΦ. ΚΑΜΤΣΙΔΟΥ(;)( ερωτηματικό-γιατί ολη η σειρά του ΚΑΠΑ που ειχα καταστράφηκε απο την υγρασία)…

    ..ΕΑΝ βρω χρόνο θα επανέλθω με μια συγκριτική αναφορά σε τυχαία τεύχη ΤΟΥ ΠΟΛΙΤΗ , και με μια ειδική αναφορά στις συνεργασίες των ΜΙΧΑΛΗ ΠΑΠΑΓΙΑΝΝΑΚΗ και ΚΩΣΤΑ ΖΟΥΡΑΡΙ ( του οποίου πριν λίγους μήνες ξαναδιάβασα ενα κείμενο μετά τη διάσπαση της Β’ ΠΑΝΕΛΛΑΔΙΚΗΣ -ΑΝΤΙ 1978 και θα το ξαναβρώ γιατί νομίζω οτι σωστά επεσήμανε απο τότε οτι πολυσυζητημένες διαφορές π.χ. ρήξεις ή θεσμικές αλλαγές δεν ειχαν πρακτική σημασία)…

  3. Πίνγκμπακ: Για τον Πολίτη, δύο χρόνια μετά το θάνατο του Άγγελου Ελεφάντη « Θέατρο Δρόμου

  4. …παρομοιο περιοδικό ; …δύσκολο ερώτημα…Ο ΠΟΛΙΤΗΣ ηταν εκδοση μιας μικρης ομαδας με κεντρο τον ΑΓΓΕΛΟ ΕΛΕΦΑΝΤΗ , με σαφες πολιτικο στιγμα ( μαλλον η εκφραση ριζοσπαστικη εκδοχη της ανανεωτικης αριστερας ειναι επαρκης -πλην των ετων 87-90 , που ειναι ταγμενο καθαρα παρα τω ΚΚΕ ΕΣ- ΑΑ), ΜΕ ποικιλια κειμενων (πολιτικων-θεωρητικων )και γενικα πολιτιστικων-επιστημονικων …

    απο τα πολλα εντυπα του ευρύτερου αριστερου χώρου σημειώνω:
    -«ΟΥΤΟΠΙΑ», απο τον Ευτύχη ΜΠΙΤΣΑΚΗ ΚΑΙ ΜΙΑ ΟΜΑΔΑ ΕΙΚΟΣΙ ΠΕΡΙΠΟΥ ΣΥΝΕΡΓΑΤΩΝ , με θεματικα αφιερώματα ,και σαφώς πιο στρωτή γλώσσα…
    -«ΔΙΑΠΛΟΥΣ», απο τον ΑΠ.ΠΑΛΙΟΥΡΑ , και αλλους , επισης με θεματικά αφιερώματα , και στρωτη γλώσσα…
    -«ΠΟΛΙΤΕΣ» ,απο Μανώλη ΓΛΈΖΟ, δ.ΠΑΠΑΧΡΗΣΤΟ ΚΑΙ ΑΛΛΟΥς ….
    -«αρδην» ΤΟΥ γ.ΚΑΡΑΜΠΕΛΙΑ και του ομώνυμου ΣΩΜΑΤΕΙΟΥ
    -«ΜΗΝΙΑΙΑ ΕΠΙΘΕΩΡΗΣΗ», ελληνικη εκδοση του ΜNTHLY REVIEW…

    Υπάρχουν επισης τα κομματικα ( ΚΟΜΜ. ΕΠΙΘΕΩΡΗΣΗ-ΚΚΕ,ΜΠΛΟΚΟ-ΣΥΡΙΖΑ,ΣΠΑΡΤΑΚΟΣ-ΟΚΔΕ,ΣΟΣΙΑΛΙΣΜΟΣ ΑΠΟ ΤΑ ΚΑΤΩ-ΣΕΚ,ΑΝΤΙΘΕΣΗ-ΚΚΕ μ-λ,
    ΑΡΙΣΤΕΡΗ ΑΝΑΣΥΝΤΑΞΗ, ΕΚΤΟΣ ΓΡΑΜΜΗΣ-ΑΡΑΝ,ΑΡΙΣΤΕΡΗ ΣΥΣΠΕΙΡΩΣΗ,ΣΤΙΓΜΑ-ΚΟΜΜΟΥΝΙΣΤΙΚΗ ΑΝΑΝΕΩΣΗ…)

    …Ως κεντροαριστερα ΜΠΟΡΟΥΝ ΝΑ ΘΕΩΡΗΘΟΥΝ τα εβδομαδιαια ΕΠΙΚΑΙΡΑ, η ΜΕΤΑΡΡΥΘΜΙΣΗ,το ΡΕΣΑΛΤΟ,…

    πΡΟΦΑΝΩς ΕΧΩ ΠΑΡΑΛΕΙΨΕΙ ΟΡΙΣΜΕΝΑ …η συμπληρωση καποια αλλη στιγμη…

    τα περισσοτερα εχουν ιστοσελιδες που βρισκονται ευκολα με τον ΤΙΤΛΟ του περιοδικου…

  5. …αν και οι ετικετες λιγη σημασια εχουν , τα ΕΠΙΚΑΙΡΑ μαλλον ανταποκρινονται χαρακτηριστικα στον ορο «κεντροαριστερο»…το αριστερο οφειλεται στη τακτικη αρθρογραφια προσωπων που εχουν μια πολυετη διαδρομη στον αριστερο χωρο : ΝΙΚΟΣ ΚΟΤΖΙΑΣ,ΣΤΑΥΡΟΣ ΛΥΓΕΡΟΣ,ΜΕΝ. ΓΚΙΒΑΛΟΣ,ΑΛ.ΜΗΤΡΟΠΟΥΛΟΣ,ΝΟΤΗΣ ΜΑΡΙΑΣ,ΔΗΜ. ΚΩΝΣΤΑΝΤΑΚΟΠΟΥΛΟΣ…το οτι συνυπαρχουν με αναλυσεις του ΚΩΣΤΑ ΚΟΛΜΕΡ και του ΑΝΔΡΕΑ ΑΝΔΡΙΑΝΟΠΟΥΛΟΥ , ΑΠΛΩς κανει περισσοτερο ενδιαφερον το περιοδικο…
    …για το ΡΕΣΑΛΤΟ , ο εκδοτης του ΘΥΜΙΟΣ ΠΑΠΑΝΙΚΟΛΑΟΥ ειναι κι αυτος γνωστος για την αριστερη του διαδρομη ( ΠΕΡΙΟΔΙΚΟ » ΝΕΟΙ ΣΤΟΧΟΙ»-εκδοτικο «ΘΕΩΡΙΑ»)…ΟΙ θεσεις του π.χ. για το μεταναστευτικο ,ισως να ξενιζουν, αλλα η αριστερα δεν ηταν ποτε μονοφωνικη…
    …παντως προσωπικα προτεινω σε ολους να «δοκιμαζουν» τα πολιτικα περειοδικα , δινοντας ενα τυχαιο τευχος σε εναν φιλο τους που δεν εχει ξαναδιαβασει το περιοδικο- εκει θα καταλαβουν αν το περιοδικο γραφεται για το ευρυ κοινο ή για λιγους «μυημενους»…γνωστες καποιας πολιτικης «διαλεκτου»…
    …επισης εστω καισποραδικα να διαβαζουν τευχη μη-αριστερων περιοδικων…χωρις προκαταληψη…π.χ. το θεωρητικο της ΝΔ «ΦΙΛΕΛΕΥΘΕΡΗ ΕΜΦΑΣΗ» , την «ΗΛΙΑΙΑ», τα «πολιτικα θεματα», την ΠΟΛΙΤΙΚΗ ΕΝΗΜΕΡΩΣΗ του ΠΑΠΑΘΕΜΕΛΗ , την ΠΕΙΡΑΙΚΗ ΕΚΚΛΗΣΙΑ,
    ΚΑΙ ΠΟΛΛΑ ΑΛΛΑ…Ας ΜΗ ΦΟΒΟΜΑΣΤΕ τις διαφορετικες αποψεις…

  6. Το κείμενο ανεφέρει τον Αντώνη Καρκαγιάννη ο οποίος ήταν πάρα πολύ αξιόλογος και πραγματικός Αριστερός. Ο θάνατος του ήταν μία τεράστια απώλεια για την πνευματική ζωή της Ελλάδας.

    Κύριε Ιωάννου, συμφωνώ με την τελευταία πρόταση σας «η αριστερα δεν ηταν ποτε μονοφωνικη» αλλά η Αριστερά ορίζεται από μερικές σταθερές. Ενας άνθρωπος ο οποίος είναι ξεκάθαρα ρατσιστής ή εθνικιστής δεν μπορεί να χαρακτηριστεί αριστερός, όμως αναφέρετε μερικούς ανθρώπους και οργανώσεις οι οποίοι είναι ο αρισμός του αντι-αριστερού: ΣΤΑΥΡΟΣ ΛΥΓΕΡΟΣ το γεράκι, ΠΑΠΑΘΕΜΕΛΗ, ο τυχοδιώκτης, ΠΕΙΡΑΙΚΗ ΕΚΚΛΗΣΙΑ η οργάνωση από όπου προήλθε ο Χριστόδουλος. Υποθέτω ότι θα συμφωνήσετε μαζί μου αν γράψω ότι ο τελευταίος είναι ο ορισμός της μισαλλοδοξίας, του αριβισμού και της άκρας δεξιάς.

  7. …εχω διαβασει αρκετες σελιδες ( οχι ολες) των ΣΤΑΥΡΟΥ ΛΥΓΕΡΟΥ και ΣΤΕΛΙΟΥ ΠΑΠΑΘΕΜΕΛΗ, ανηκουν σαφως στον δημοκρατικο χωρο και δεν ειδα καπου ρατσιστικες ή εθνικιστικες θεσεις ( υπενθυμιζω παντως οτι το συμβολο του ΚΚΕ ΕΣΩΤ. ΗΤΑΝ Η ΔΙΠΛΗ ΣΗΜΑΙΑ – η ελληνικη και η κοκκινη με το σφυροδρεπανο…).Μιλω επισης για το περιοδικο ΠΕΙΡΑΪΚΗ ΕΚΚΛΗΣΙΑ και οχι για την αδελφοτητα της ΧΡΥΣΟΠΗΓΗΣ…οσο για τον ΜΑΚΑΡΙΣΤΟ ΧΡΙΣΤΟΔΟΥΛΟ προφανως δεν ηταν αριστερος αλλα δεν μπορω να συμφωνησω και με την τελευταια φραση ΤΟΥ ΓΙΑΝΝΗ Κ. και να τον «τελειωσω» με τρια επιθετα…

    …το παραδοξο οτι ηταν ο μονος που συνελλεξε τρια εκατομμύρια υπογραφες για ΔΗΜΟΨΗΦΙΣΜΑ για την αναγραφη του θρησκευματος στις ταυτοτητες , δηλ. εκανε κατι που δεν εκανε κανεις πολιτικος φορεας μετα το αντιμοναρχικο δημοψηφισμα του 74-ΑΚΟΜΗ ΚΑΙ ΟΙ ΑΡΙΣΤΕΡΟΙ ΦΟΡΕΙΣ
    ΔΥΣΚΟΛΕΥΟΝΤΑΙ ΝΑ ΚΑΝΟΥΝ ΚΑΤΙ ΑΝΑΛΟΓΟ-ΔΕς ΜΝΗΜΟΝΙΟ…

  8. Το Ρεσάλτο φυσικά και δεν είναι κεντροαριστερό έντυπο. Είναι ακροδεξιό. Οι θέσεις του για το μεταναστευτικό είναι καρμπόν οι θέσεις που διατυπώνσει ο ρατσιστής και ακροδεξιός Ένγκελς στις επιστολές του σχετικά με την εισαγωγή ιρλανδών από τους βιομήχανους για απεργοσπασία κόντρα στο δυναμικό, ενοχλητικό και απαιτητικό αγγλικό προλεταριάτο.
    Ρατσιστής ο Ένγκελς, πάνσοφη και με διειδυτική ματιά η σύγχρονη ελληνική αριστερά.
    Ή μήπως είναι πλέον εθνικισμός και ο όρος «ελληνική αριστερά»;

    Πάλι καλά που κάποιος πιο πάνω, με την νηφαλιότητα που λογικά θα έπρεπε να χαρακτηρίζει την Αριστερά, μιλάει τουλάχιστον για ανάγκη «μη μονοφωνίας» και αναγνωρίζει ένα δικαίωμα στην διατύπωση γνώμης που έχει το Ρεσάλτο ή τέλος πάντων κάθε ένας που έχει αντιληφθεί πόσο έξυπνα διαχειρίστηκαν τα αφεντικά την παγκοσμιοποίηση και τα «ανοιχτά σύνορά» της για κεφάλαια, προϊόντα και δουλεμπόριο.
    Ίσως το λάθος του Ρεσάλτο ήταν ότι μιλούσε σκληρά ενώ θα έπρεπε πιθανόν να ακολουθήσει πιο διπλωματική γλώσσα, πράγμα άχαρο και απονευρωμένο μεν αλλά ωστόσο τον μη υποψιασμένο δεν τον προσεγγίζεις αποπαίρνοντάς τον.

    Και η Αριστερά σήμερα, που θέλει να λέγεται Αριστερά, αποτελείται κυρίως από μη υποψιασμένους (και κάποιους άλλους εκεί μέσα να εφησυχάζουν απλά με την ιδιότητα του «αριστερού» και την σχετική «αίγλη» που συστημικά καθιερώθηκε να διαχέει ο όρος ώστε να αντικατασταθεί η ιδεολογία με το λάιφστάιλ και το φαίνεσθαι) και πολύ λιγότερο από συνειδητούς νεροκουβαλητές του νεοφιλελεύθερου Ιμπέριουμ και των τάχα «προοδευτικών» ιδεολογημάτων του.

  9. Ο Άγγελος Ελεφαντης (+2008) και το περιοδικό «Ο Πολίτης»
    του Γιώργου Β. Ριτζούλη

    Άν και χρειάζεται χρονική απόσταση για τέτοιες κρίσεις, υπάρχουν πολλά επιχειρήματα που υποστηρίζουν ότι ο Πολίτης είναι η μείζων πολιτική-πολιτισμική εκδοτική προσπάθεια που παρήγαγε ο κόσμος της Ελληνικής αριστεράς στην περίοδο μετά τη Μεταπολίτευση. Και παρά την εξαιρετική σημασία άλλων, όπως λόγου χάρη οι μακρόβιες πια Σημειώσεις ή η παλιά Κριτική του Μανόλη Αναγνωστάκη, ακόμη και αν μιλήσουμε για ολόκληρη τη μεταπολεμική εποχή, μόνον η Επιθεώρηση Τέχνης θα μπορούσε να είναι επάξια ανταγωνίστριά του για τα πρωτεία. Όμως σε άλλο διαγωνιστικό πλαίσιο, με άλλες προϋποθέσεις και με διαφορετικά ζητούμενα. Αυτή η κρίση χρειάζεται βέβαια στέρεη αιτιολόγηση.
    Η πολιτική είναι τέχνη της βραχείας διάρκειας και μπορεί να πετύχει μόνον πράγματα που της αρμόζουν. Κάποια άλλα, φαίνεται, ποτέ δεν θα μπορέσει. Μπορεί να κάνει διαχείριση, βελτιώσεις, μικρές ή μεγαλύτερες μεταρρυθμίσεις, σε μερικές περιπτώσεις ανατροπές ή επαναστάσεις, αλλά πιθανότατα, δεν μπορεί αυτή, με τις δικές της δυνάμεις, να φτιάξει διαφορετικούς ανθρώπους, άλλες κοινωνίες, νέους πολιτισμούς. Η πείρα που έρχεται από την ιστορία είναι μόνον ενδεικτική, όχι αποδεικτική· αλλά αν μας λέει κάτι, λέει ότι ακόμη και η πιο επαναστατική πολιτική είναι υπόθεση της συγκυρίας, καμιά πολιτική χειραφέτησης ως απελευθερωτικό όργανο δεν είναι πανάκεια. Όσοι βλέπουν πόσο μάταιο είναι να χτίζονται πύργοι στην άμμο, βλέπουν και την ανάγκη να στηθούν στο πλευρό της πολιτικής άλλα στηρίγματα, με βαθύτερα θεμέλια. Οι αποτυχίες της αριστεράς σχετίζονται, εκτός των άλλων, με αυταπάτες πελώριες που υπερεκτίμησαν ριζικά την ισχύ του πολιτικού στοιχείου. Υποπτευόμαστε πια, ότι η μακρά διάρκεια επηρεάζεται ελάχιστα από την πολιτική δράση. Όποιος ενδιαφέρεται για το βάθος του χρόνου, πρέπει να προσέχει πρώτα – πρώτα τι και πως παράγεται και καταναλώνεται, πώς φερόμαστε στους ανθρώπους και στα ζώα, στα φυτά και στη γη· όσο για αναμορφωτικά σχέδια μακράς πνοής, είναι καλύτερο για τους εμπνευστές τους να ξοδέψουν τον πιο πολύ ενθουσιασμό τους στην επιστήμη, στην τέχνη, στη λογοτεχνία ή στη θεολογία. Προπάντων όμως, να στρέψουν την προσοχή τους προς την παιδεία και την εκπαίδευση, με την ευρεία, αλλά πιο επίμονα και στοχαστικά, προς την εκπαίδευση με την στενή έννοια. Και όχι κυρίως προς την πανεπιστημιακή, παρά τις συνήθειες που συσκοτίζουν, αλλά προς τα μικρά χρόνια. «The Child is father of the Man»· έτσι ακριβώς το έγραψε, ανεπανάληπτα και ακριβοδίκαια, o ποιητής Ουίλλιαμ Ουέρντσγουερθ, γύρω στο 1800.
    Το ταξίδι του Πολίτη ως αριστερού θεσμού, εκτός των άλλων έτεινε να είναι διαδρομή παιδείας με την ευρύτερή της έννοια· άλλοτε από συνειδητή πρόθεση, άλλοτε επειδή αυτή η πορεία του σκάφους προέκυπτε από εσωτερικές κλίσεις του πληρώματος και ιδιαίτερα του πλοιάρχου. Και στο δρόμο, αναγκαστικά ανοιγόταν προς πελάγη απαιτητικά σε δεξιότητες πλοήγησης, όπου βοηθούν μόνον ικανότητες που σχετίζονται με ό,τι αποκαλείται πολιτιστική ηγεμονία. Πρόκειται για παράδοξες ικα­νό­τητες: Πώς ένα περιοδικό τόσο φορτισμένο με πολιτική και ιδεολογία, μπορεί να λειτουργεί ως πεδίο συνύπαρξης, αντιπαράθεσης και σύνθεσης, στεγάζοντας διαφορετικές ευαισθησίες και είδη λόγου;
    Δεν ξέρω πόσοι θυμούνται τη Συνέχεια, αλλά σε ορισμένους απ’ όσοι είχαμε αποκτήσει τις πρώτες στέρεες βάσεις της πολιτικής μας συνείδησης στα τελευταία χρόνια της Δικτατορίας (ανεξάρτητα από το τί έγινε μετά), ο Πολίτης για μεγάλο διάστημα της πορείας του, εκτός των άλλων αρετών του, υποκειμενικά, φαινόταν κάπως σα να τη συνεχίζει. Να ανανεώνει και να μεγεθύνει ό,τι εκείνη επιχείρησε στην πολύ βραχύβια διαδρομή της, που εκτός από προφανές αντιδικτατορικό εγχείρημα ήταν (και έτσι την είχαμε δει) ένα πεδίο διακριτής συνύπαρξης, συμπτώσεων και αντιθέσεων: Ασκούμενη σ’ ένα στίβο μεικτού αγώνα, πολιτικού, αισθητικού και επιστημονικού, η αριστερή σκέψη διαλεγόταν με ό,τι καλύτερο είχε να επιδείξει τότε, αυτό που θα μπορούσε κανείς να αποκαλεί «δημοκρατική αστική διανόηση» υψηλού επιπέδου. Λόγου χάρη, ο δικός μας Μανόλης Αναγνωστάκης της Θεσσαλονίκης, με τον Γ. Π. Σαββίδη της παλιάς καλής εποχής του Αριστοτέλειου Πανεπιστήμιου, για να περιορισθούμε σ’ αυτούς που έχουν φύγει, αλλά τους αισθανόμαστε πάντοτε κοντά μας. Αυτό, για μάς, τους «εφήβους» της εποχής εκείνης, ήταν παιδεία κι εκπαίδευση.
    Ο Πολίτης, στον καιρό του και επιτέλους σε συνθήκες ελεύθερης πολιτικής αντιπαράθεσης, με το δικό του τρόπο, έδινε ένα διαφορετικό στίγμα, όχι κομματικό αλλά σαφώς παραταξιακό αριστερό. Ωστόσο διακρίθηκε για μεγάλο χρονικό διάστημα σε ανάλογες ασκήσεις μεικτού πρακτικού Λόγου, σε ανοιχτό γήπεδο και όχι μέσα σε περίκλειστα κάστρα, προς χάριν του πολίτη και του πολιτισμού· με εξίσου παιδευτική επίδραση σε μας και σε πολλούς νεότερους, αριστερούς και όχι μόνον. Στις σελίδες του, άς πούμε, στη δύσκολη για την αριστερά εποχή της εργατικής «Αλληλεγγύης» και των γεγονότων στην Πολωνία, δεξιώθηκε η Ελληνική γλώσσα τον αιχμηρό, άμεσα πολιτικό λόγο «αντιπολιτικών» συγγραφέων, όπως ο Μίλαν Κούντερα, για την Άνοιξη της Πράγας, για την υφαρπαγμένη από το σταλινισμό Κεντρική Ευρώπη και για τον αγώνα της μνήμης ενάντια στη λήθη. Στο ίδιο περιοδικό διατυπώθηκε ο αντίλογος του αριστοτελικού πολιτικού ανθρώπου Άγγελου Ελεφάντη προς το Χαμένο Κέντρο ενός άλλου μείζονος, αν και εντελώς διαφορετικού, δοκιμιογράφου μας, του Ζήσιμου Λορεντζάτου· δηλαδή λόγος για ένα «Υψηλό» ζήτημα που ανήκει στο σκληρό πυρήνα της Φιλοσοφίας της Ιστορίας και στην καρδιά του προβληματισμού περί Αισθητικής. Δεκάδες άλλα παραδείγματα από τα τεύχη του Πολίτη θα μπορούσαν να σταθούν επάξια δίπλα σ’ αυτά τα δύο ενδεικτικά. Κι έτσι, όταν κανείς τα θυμάται, ελαφρύνει για λίγο αυτό το βαρύ σύμπλεγμα κατωτερότητας που πάντα αισθανόμαστε στην επαρχιακή μας γωνιά της Ευρώπης. Και αρχίζει κανείς, να βλέπει επιτέλους, ότι φαίνεται μέν πολύ σπουδαίο αλλά είναι απολύτως φυσικό, παράδοξο μεν, αλλά τελικά μια δραστηριότητα στα μέτρα του πολιτικού ανθρώπου της δικής μας εποχής και του δικού μας τόπου, να αναπτύσσει ο φυλακισμένος Αντόνιο Γκράμσι τις σκέψεις του σε δημιουργική αντιπαράθεση με τη φιλοσοφία του Μπενεντέτο Κρότσε, να μιλά ο Γκέοργκ Λούκατς για θέματα όπως η «Ψυχή και οι Μορφές» και η «Θεωρία του Μυθιστορήματος» (η μετέπειτα περιπέτειά του είναι μεγάλη ιστορία) ή να γράφει ό,τι έγραψε ο Τέοντορ Αντόρνο στα Minima Moralia.
    Αλλοίμονο όμως, υπήρχαν και υπάρχουν πολλών ειδών Ελληνικά στεγανά, ακόμη και μια διαφορετική από τη συνήθως ομολογούμενη ακαδημαϊκή περιχαράκωση. Όσο και αν μένει ανομολόγητο, στο κλίμα μας, σε όσα έντυπα κυκλοφορούν στην Ελληνική γλώσσα, οι κοινωνικές επιστήμες και ο πιο άμεσος πολιτικός λόγος είναι πολύ μακρυνά ξαδέρφια που πρέπει σπάνια να βλέπονται. Αν πάλι κάποιος μιλήσει για τη σχέση των επιστημών αυτών με τα κείμενα της λογοτεχνίας, θα του πουν ότι είναι δυο κόσμοι ασύμπτωτοι. Ένα παράδειγμα: Το μεικτό δοκίμιο, δηλαδή το κατεξοχήν δοκίμιο ως είδος (Αντόρνο), που κατά τη λουκατσιανή (και όχι μόνον) άποψη βρίσκεται πιο κοντά στην ποίηση παρά στον πεζό λόγο, στα καθ’ ημάς, όπως συνέβη και αλλού άλλοτε, θεωρήθηκε είδος γραπτού λόγου νόθο και ανυπόληπτο. Κατ’ ακολουθία, στη μεταπολεμική περίοδο, με τις γνωστές αξιοσημείωτες εξαιρέσεις, το είδος ήταν σχεδόν απόν. Και υπήρξαν στην περίοδο αυτή πολλά λογοτεχνικά περιοδικά και αρκετά πολιτικά, όπως και επιστημονικά· όμως, αν εξαιρέσουμε δεκτικότητες σε έντυπα σαν αυτά που ήδη αναφέρθηκαν, καθώς και στις Εποχές, ελάχιστα ευδοκίμησε το μεικτό είδος περιοδικής έκδοσης που κατ΄ εξοχήν προσφέρει στέγη στα μεικτά είδη, δοκίμιο και αρθρογραφία, κατά τα πρότυπα του Temps Modernes ή του Γερμανικού Kursbuch. Αξίζει λοιπόν να θυμηθούμε, σε τι αντίθεση με το καθεστώς αυτό των στεγανών ήρθε ο Πολίτης και πώς έφερε σε γειτονία, αλληλεπίδραση και σύνθεση τον πολιτικό και τον επιστημονικό λόγο, αλλά και τους δυο με τη λογοτεχνία. Τόσο χάρη στο Λογοτεχνικό Πολίτη, έργο κατά πρώτο λόγο της Μαριάννας Δήτσα, αλλά και επειδή σε πάρα πολλές, στις πιο πολλές σελίδες του όλου Πολίτη, αυτό ακριβώς το πνεύμα αναδείκνυε ο αρθρογραφικός και δοκιμιακός λόγος του Άγγελου Ελεφάντη. Ενός αριστερού σκεπτόμενου ανθρώπου, που μέσα στο παρακμάζον, κατηφορικό πνευματικό κλίμα αυτού του τόπου κι αυτών των χρόνων, έδειχνε μάλλον παράδοξα γοητευτικός, ίσως και ερχόμενος από άλλο καλύτερο κόσμο, κάτι σαν δενδρογαλιά ή σαν μελίσσι μέσα στο τσιμέντο και τη βουή της μεγαλούπολης, για να χρησιμοποιήσουμε δικά του λόγια. Αβίαστα έρχεται δυστυχώς να πω, ένα είδος ανθρώπου που απειλείται με εξαφάνιση
    Αν έλθουμε στο βαθύτερο, στο πολιτικό κέντρο της εκδοτικής προσπάθειας, οι λέξεις-κλειδιά είναι αναζήτηση, έρευνα, θεωρία, αποφυγή του εμπειρισμού και του στερεότυπου· βέβαια, για να υπάρξουν αυτά, είναι απαραίτητη και η διαλογική συζήτηση, η διαφωνία, η αντιπαράθεση, με προϋπόθεση όμως ότι δεν εκφυλίζεται σε κοκκορομαχίες. Το ευτυχές με τον Πολίτη είναι ότι όλα αυτά τα προσπάθησε με όση δύναμη γινόταν.
    Ένα παράδειγμα είναι ο διάλογος για τη σχέση «κόκκινου» – «πράσινου», αριστεράς και οικολογίας. Η επίγνωση πόσο αναγκαία αλλά και πόσο δύσκολη είναι η σύγκλιση τους, είναι εμφανής από τη σχετική αρθρογραφία του Ελεφάντη και την όλη συζήτηση στο περιοδικό, ήδη σε χρόνο ανύποπτο και πολύ πρώιμο για τα Ελληνικά μέτρα, από το έτος 1989. Συζήτηση αντιθετική σε πολύ μεγάλο βαθμό, αλλά είναι φανερό ότι από την αρχή ο Ελεφάντης καταλάβαινε ποιο είναι το βάθος της οικολογικής κρίσης, τι διακυβεύεται, όπως και τι συγκρουσιακό δυναμικό κρύβει το υποψήφιο αλλά αταίριαστο ζευγάρι «ανάπτυξη – πρόοδος» αφενός, «αυτοπεριορισμός – αναπροσανατολισμός» αφετέρου. Γι’ αυτό άλλωστε ήταν τόσο ανοιχτός και πρέπει να πω, επιδίωξε επίμονα τη χωρίς φραγμούς διατύπωση θέσεων και αντιθέσεων, με την ελπίδα μιας σύνθεσης. Άλλωστε, το αδιάκοπο στη συνθετική του επιδίωξη, με υπέρβαση των ορίων και των στερεότυπων, καταγράφεται στην τελευταία αρθρογραφία που μας άφησε. Φαίνεται ότι ακόμη και για το κρίσιμο διακύβευμα του καιρού μας, πολύ υποτιμημένο στο γνώριμο νεοελληνικό κλίμα, είναι καλό να μη ξεχνάμε τα διαλεκτικά σχήματα αλλά και τον Αριστοτελικό πρακτικό λόγο, ίσως και ό,τι κάποιοι παλαιοί χριστιανοί σοφοί αποκαλούσαν Coincidentia oppositorum, σύμπτωση των αντιθέτων.
    Έτσι, φθάνοντας στο τέλος, μένει μόνον να ομολογήσω, αν και έχω επίγνωση πόσο κινδυνεύει εδώ να μοιάζει αυτό με παράταιρη εξομολόγηση, ποιοι στίχοι μου ήρθαν πρώτοι στη μνήμη εκείνες τις τελευταίες ημέρες του Μάη, όταν έμαθα ότι ο Άγγελος δεν βρίσκεται πια τον κόσμο αυτό. Είναι ενός ποιητή που κάποτε φιλοξενήθηκε κι αυτός στο Λογοτεχνικό Πολίτη, του Ρόμπερτ Μπράουνινγκ. Θυμήθηκα όμως άλλους στίχους του, από τον Επίλογο του Asolando, γραμμένους λίγες μέρες πριν το θάνατο του ποιητή. Φαίνεται ότι τον προαισθάνονταν, κι έτσι προέκυψε ένας απολογισμός ζωής και άφοβος αποχαιρετισμός· μάλλον ηχεί και η μεταφυσική ελπίδα του για μια συνέχεια. Αλλά τι παράδοξο, οι στίχοι απευθύνονται στον καθένα, γράφτηκαν και για δική μας ενδυνάμωση. Η ευχή για το «εκεί» είναι και για μας, όσους συνεχίζουμε εδώ.

    Fight on, fare ever,
    there as here.

  10. ποσο μας λειπει ο αγγελος τουτη την δυσκολη στιγμη που η αριστερα καλειται να αποδειξει τις αξιες της. δυστυχως στον συριζα δεν βλεπω να ανατρεχουν στις αναλυσεις του που ειναι πηγη για να πολιτευτει . κωστας ντουζγος

  11. Πίνγκμπακ: To περιοδικό “Ο Πολίτης”: ένα εργαστήριο αριστερών ιδεών και αισθημάτων” « The MacManus Sessions

  12. Πίνγκμπακ: To περιοδικό “Ο Πολίτης”: ένα εργαστήριο αριστερών ιδεών και αισθημάτων” « The MacManus Sessions

  13. Πίνγκμπακ: Λόγος για την ερχόμενη, την πραγματικά μεγάλη κρίση: Ο Πολίτης Άγγελος Ελεφάντης (1936 – 29 Μαΐου 2008) – radicalsubjectivityblog

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Google

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Σύνδεση με %s