To «φονικό μοιραίο βόλι» του Θ. Λασκαρίδη, πρώτου αρχισυντάκτη του «Ριζοσπάστη»

Standard

ΠΡΟΔΗΜΟΣΙΕΥΣΗ

του Νίκου Σαραντάκου

Όσοι παρακολουθούν τα γραπτά του Νίκου Σαραντάκου, έντυπα και ηλεκτρονικά, έχουν εικόνα  του εύρους και του βάθους όπου εκτείνεται η ερευνητική του σκαπάνη — από τη γλώσσα, τη φρασεολογία, την ετυμολογία και τη λεξικογραφία μέχρι την ιστορία, την ιστορία της λογοτεχνίας και της λογιοσύνης, την πολιτική. Η ακάματη δραστηριότητά του μας χαρίζει, αυτές τις μέρες,  έναν ακόμα ωραίο καρπό: «άπαντα τα δημοσιευμένα γραφτά» (αντιπολεμικά, ταξικά-κοινωνικά, αισθηματικά διηγήματα, αποσπάσματα από το χαμένο του μυθιστόρημα, καθώς και φιλολογικά κείμενα) του δημοσιογράφου Θεόδωρου Λασκαρίδη, του πρώτου γνωστού αρχισυντάκτη του Ριζοσπάστη, αλλά παντελώς άγνωστου σήμερα. Ζητήσαμε από τον Νίκο Σαραντάκο να μας παρουσιάσει, με ένα σημείωμά του, τη ζωή και το έργο του Θ. Λασκαρίδη.

Ο τόμος, με τίτλο Το φονικό μοιραίο βόλι θα κυκλοφορήσει τις αμέσως επόμενες μέρες από τις εκδόσεις διάπυροΝ της Θεσσαλονίκης· μια που ο οίκος είναι καινούργιος και ίσως σχετικά άγνωστος (όχι βέβαια όσο ο Λασκαρίδης) δίνουμε στοιχεία επικοινωνίας: www.diapyron.com, τηλ. 6937-160705 και 637-108881.

Στρ. Μπ.

Αφίσα της Κομιντέρν, 1920 (Συλλογή Α. Δάγκα-«Ιστορία της Ελλάδας του 20ού αιώνα», τόμ. Β2, Βιβλιόραμα, Αθήνα 2003)

Θεόδωρος Λασκαρίδης (1896-1921)

 Ο Θεόδωρος Λασκαρίδης γεννήθηκε το 1896 στη Βουλγαρία, στην Αγχίαλο (σήμερα Πομόριε), παραθαλάσσια πόλη με ακμαία ελληνική κοινότητα. Το 1906, με την καταστροφή της Αγχιάλου, η οικογένειά του τον στέλνει στην Πόλη να σπουδάσει. Τον Ιανουάριο του 1916, ενώ είναι φοιτητής στην Κωνσταντινούπολη, οι τουρκικές αρχές τον συλλαμβάνουν και τον στέλνουν στη Βουλγαρία, η οποία μόλις είχε μπει στον Α΄ Παγκόσμιο Πόλεμο. Θα πολεμήσει στο μακεδονικό μέτωπο, στον τομέα του Καϊμακτσαλάν. Συμμετέχει στις πολύνεκρες μάχες που ακολουθούν τη σερβική επίθεση του Σεπτεμβρίου-Νοεμβρίου 1916 και κάποια στιγμή αυτομολεί στους Σέρβους. Παραμένει φυλακισμένος στο περιχαρακωμένο στρατόπεδο της Θεσσαλονίκης και ύστερα στέλνεται, μαζί με άλλους έλληνες αυτόμολους του βουλγαρικού στρατού, στο στρατόπεδο της Μπάνιτσας (σήμερα Βεύη). Τον Νοέμβριο του 1917 δραπετεύει από το στρατόπεδο και κατεβαίνει στην Αθήνα. Στις αρχές του 1918 πιάνει δουλειά στον Ριζοσπάστη.

Γλωσσομαθής, καλλιεργημένος και ένθερμος σοσιαλιστής, ο Λασκαρίδης είναι παρών σε όλο το διάστημα του μετασχηματισμού του Ριζοσπάστη από αριστερή βενιζελική εφημερίδα σε σοσιαλιστική και μετά σε κομμουνιστική, πολύτιμο δεξί χέρι του διευθυντή Γιάννη Πετσόπουλου, ο οποίος μπαινοβγαίνει στις φυλακές. Όμως, οι ταλαιπωρίες του πολέμου στοίχισαν στον Λασκαρίδη βαριά νευρασθένεια. Σύμφωνα με μαρτυρίες όσων τον γνώρισαν, περιστασιακά πάθαινε κρίσεις και η αυτοκτονία τού είχε γίνει έμμονη ιδέα· μάλιστα κουβαλούσε πάντοτε μαζί του μια επιστολή προς τις αρχές για να μην ενοχοποιηθεί άλλος για τον θάνατό του. Στις 22 Μαΐου 1919, το βράδυ, μέσα στα γραφεία του Ριζοσπάστη, αυτοπυροβολείται με περίστροφο στον κρόταφο. Θα επιζήσει, αλλά θα του μείνει μια βαθιά ουλή στο κεφάλι.

Τον Απρίλιο του 1920 γίνεται αρχισυντάκτης του Ριζοσπάστη και συμμετέχει ενεργά στις προσπάθειες συσπείρωσης των νέων λογοτεχνών μέσα από την Καλλιτεχνική Συντροφιά. Τον Νοέμβριο του 1920 αρχίζει να δημοσιεύει στον Ριζοσπάστη αντιπολεμικά και άλλα διηγήματά του, τα οποία στην αρχή αποδίδει στον βούλγαρο συγγραφέα Π. Σλαβέικοφ, ενώ ο ίδιος δήθεν είναι απλός μεταφραστής τους, τέχνασμα το οποίο αποκαλύπτει στον Νουμά τον Γενάρη του 1921. Τον Ιούνιο του 1921 αντικαθίσταται από αρχισυντάκτης του Ριζοσπάστη, αλλά παραμένει συντάκτης. Την ίδια περίοδο αναλαμβάνει αρχισυντάκτης στην εφημερίδα Χρονικά. Αναγγέλλει την έκδοση των διηγημάτων του. Το βράδυ της 19ης Δεκεμβρίου 1921 αυτοπυροβολείται μέσα στο γραφείο του στα Χρονικά. Την επόμενη μέρα πεθαίνει και την μεθεπόμενη κηδεύεται στο 1ο Νεκροταφείο. Τα διηγήματά του δεν εκδόθηκαν ποτέ — μέχρι σήμερα.

Στοιχεία για τον Θεόδωρο Λασκαρίδη δεν θα βρείτε σε καμιά εγκυκλοπαίδεια, βιογραφικό λεξικό ή ιστορία της λογοτεχνίας· ελάχιστες είναι οι αναφορές στο πρόσωπό του. Για να μαζέψω ψηφίδα-ψηφίδα αυτή τη βιογραφία, χρειάστηκε να φυλλομετρήσω χιλιάδες σελίδες εφημερίδων και περιοδικών της εποχής. Γιατί όμως; Ο Λασκαρίδης με κέντρισε επειδή είναι ο πρώτος Έλληνας που έγραψε για τον Μεγάλο Πόλεμο, είναι ο πρώτος που έγραψε συλλογή με αντιπολεμικά διηγήματα (ο Μυριβήλης προηγήθηκε, αλλά με μεμονωμένα διηγήματα), είναι ο πρώτος γνωστός αρχισυντάκτης του Ριζοσπάστη στη φάση της μετατροπής του σε κομμουνιστική εφημερίδα. Ακόμα, σε φιλολογικό επίπεδο, ο Λασκαρίδης είναι, απ’ όσο ξέρω, ο πρώτος Έλληνας που χρησιμοποίησε το τέχνασμα να παρουσιάσει τα έργα του δήθεν ως μετάφραση ξένων. (Το ίδιο επρόκειτο να κάνει μεταπολεμικά ο ποιητής Τάσος Παππάς με τα Τραγούδια του Παθανάρες).

Ο Λασκαρίδης είχε αναγγείλει την έκδοση μιας συλλογής αντιπολεμικών διηγημάτων, με τίτλο Μέσ’ απ’ τις φλόγες, και ενός κοινωνικού, ταξικού μυθιστορήματος (Ώς το μεγάλο φως), που σύμφωνα με μαρτυρίες ήταν έτοιμο, αλλά πρέπει πια να θεωρείται χαμένο. Εγώ συγκέντρωσα είκοσι εφτά διηγήματα και έξι αποσπάσματα του μυθιστορήματος, που δημοσιεύτηκαν στον Ριζοσπάστη και σε άλλα έντυπα την περίοδο 1920-21. Ο Γιάννης Ευαγγέλου, ο εκδότης του ΔιάπυροΝ, πρότεινε τον τίτλο Το φονικό μοιραίο βόλι, παρμένον από ένα διήγημα του Λασκαρίδη. Χώρισα (αυθαίρετα) τα διηγήματα σε τρία μέρη: πολεμικά, ταξικά και κοινωνικά-αισθηματικά, και στο καθένα από αυτά πρόταξα μια εισαγωγή, αντίστοιχα για το μακεδονικό μέτωπο, για τα πρώτα χρόνια του Ριζοσπάστη και τη θητεία του Λασκαρίδη, για την εφημερίδα Χρονικά και τα κείμενα του Λασκαρίδη σ’ αυτήν. Ακόμα, το βιβλίο περιλαμβάνει θεωρητικά και φιλολογικά κείμενα του Λασκαρίδη και αποσπάσματα από κριτικές του.

Ο Λασκαρίδης ήταν μέλος του ΣΕΚΕ (του προγόνου του ΚΚΕ) από το 1919, αλλά, λόγω της ενασχόλησης με τον Ριζοσπάστη (που δεν ήταν ακόμη όργανο του κόμματος), δεν πρέπει να είχε έντονη συμμετοχή στην κομματική ζωή. Συμμετείχε πάντως στον δημόσιο διάλογο για την αποδοχή ή όχι των 21 όρων της 3ης Διεθνούς (ήταν εναντίον) και οι υποτιμητικές αναφορές του σε όσους πουλούν πολυμάθεια παραπέμποντας «τους απαιδεύτους ως επί το πλείστον συντρόφους εις διαφόρους σοφάς βέδας» ανάγκασε την ΚΕ του Κόμματος να εκφράσει, μέσω του Γ. Κορδάτου, «λύπην και μομφήν» — σύσταση στην οποία ο Λασκαρίδης ανταπάντησε ότι δουλειά της Κ.Ε. δεν είναι να δίνει μαθήματα καλής συμπεριφοράς!

Επίσης, ο Λασκαρίδης ήταν από τα δραστήρια στελέχη της Καλλιτεχνικής Συντροφιάς, της κίνησης των δημοτικιστών και νεοϊδεατών λογοτεχνών που ξεκίνησε ορμητικά αλλά ναυάγησε λόγω της γενικής επιστράτευσης τον Μάρτιο του 1921. Στο βιβλίο περιλαμβάνεται ένα παράξενο άρθρο που δημοσίεψε στον Ριζοσπάστη, μια επιγραμματική παρουσίαση 50 ποιητών της εποχής του, αφιερώνοντας πέντε-δέκα λέξεις, όχι πάντα επαινετικές, στον καθένα. Τόλμησα επίσης να συμπεριλάβω, σε ειδική ενότητα, μια επιλογή από τα φιλολογικά σχόλια που δημοσίευε την εποχή εκείνη ο Ριζοσπάστης, για τα οποία, αν και είναι ανυπόγραφα, στοιχηματίζω ότι γράφτηκαν από τον Λασκαρίδη, όχι μόνο επειδή χρησιμοποιούν κάποιες σημαδιακές λέξεις ή θυμίζουν το ύφος του, αλλά και επειδή μετά τον θάνατό του έπαψαν να δημοσιεύονται. Παρουσιάζω επίσης απάνθισμα από τις ενυπόγραφες κριτικές που δημοσίευσε στα Χρονικά, που έχουν ως επαναλαμβανόμενο μοτίβο το χαμηλό επίπεδο του κοινού και τα «ανήλια σκότη της πνευματικής μας καταπτώσεως».

Ο Λασκαρίδης πάλεψε να φωτίσει τα ανήλια σκότη, όμως λύγισε πριν κλείσει τα 26 χρόνια του. Στη νεκρολογία του στον Ριζοσπάστη, τον Δεκέμβριο του 1921, οι σύντροφοί του υποσχέθηκαν να εκδώσουν τα διηγήματά του. Οι υποσχέσεις προς νεκρούς δύσκολα κρατιούνται αν δεν υπάρχει κάποιος να τις υπενθυμίζει, κι έτσι, μέσα στο χαμό της Μικρασιατικής Καταστροφής η υπόσχεση ξεχάστηκε, όπως κι ο Λασκαρίδης. Ενενήντα χρόνια μετά, ήρθε η ώρα να εκπληρωθεί.

Ο Νίκος Σαραντάκος είναι συγγραφέας, μεταφραστής και κατοικοεδρεύει στα sarantakos.wordpress.com και www.sarantakos.gr

Λόγω της προδημοσίευσης, η στήλη  του Νίκου Σαραντάκου «Οι λέξεις έχουν τη δική τους ιστορία» θα δημοσιευθεί εκτάκτως στο επόμενο φύλλο των «Ενθεμάτων».

6 σκέψεις σχετικά με το “To «φονικό μοιραίο βόλι» του Θ. Λασκαρίδη, πρώτου αρχισυντάκτη του «Ριζοσπάστη»

  1. Πίνγκμπακ: Ο Θεόδωρος Λασκαρίδης και το Φονικό μοιραίο βόλι | συμμετοχικά, αλληλέγγυα κι ελεύθερα

  2. Πίνγκμπακ: Ο Θεόδωρος Λασκαρίδης, το φονικό μοιραίο βόλι και… «Κάτω οι πόλεμοι! Κάτω οι πατρίδες!» | συμμετοχικά, αλληλέγγυα κι ελεύθερα

  3. Πίνγκμπακ: Ο Θεόδωρος Λασκαρίδης, το φονικό μοιραίο βόλι και… «Κάτω οι πόλεμοι! Κάτω οι πατρίδες!» « συμμετοχή, αλληλεγγύη, ελευθερία

  4. Πίνγκμπακ: Βιβλίο: «Το φονικό μοιραίο βιολί» του Θεόδωρου Λασκαρίδη « contramee

  5. Πίνγκμπακ: Βιβλίο: «Το φονικό μοιραίο βόλι» του Θεόδωρου Λασκαρίδη « contramee

  6. Πίνγκμπακ: Βιβλίο:«Το φονικό μοιραίο βόλι» του Θεόδωρου Λασκαρίδη « contramee

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Google

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Σύνδεση με %s