Ο φράχτης, οι μετανάστες, το άσυλο

Standard

ΟΙ ΛΕΞΕΙΣ ΕΧΟΥΝ ΤΗ ΔΙΚΗ ΤΟΥΣ ΙΣΤΟΡΙΑ

του Νίκου Σαραντάκου

 

Έντβαρντ Μυνκ, "Αγωνία", 1896

Ο μήνας που μας πέρασε άρχισε με τις εξαγγελίες για τον φράχτη στον Έβρο, και τελείωσε με τους μετανάστες απεργούς πείνας της Νομικής και τις συζητήσεις για το άσυλο — δεν είναι λοιπόν περίεργο που το σημερινό σημείωμα θα έχει άξονα αυτές τις τρεις λέξεις, αρχίζοντας από το τέλος.

Το άσυλο προέρχεται από το ρήμα συλώ, που είναι ομηρικό και σήμαινε αρχικά «αφαιρώ τα όπλα από σκοτωμένον εχθρό, λαφυραγωγώ» και στη συνέχεια απλώς «αποσπώ, παίρνω». Το ρήμα διατηρείται ακόμα, ιδίως για αρχαίους τάφους –ενώ βέβαια υπάρχει και ο ιερόσυλος. Άσυλος στα αρχαία ήταν ο τόπος ο ιερός και απαραβίαστος ή ο άνθρωπος ο προστατευμένος και ασφαλής· υπήρχαν ορισμένοι ναοί που έδιναν ασυλία σε όποιον ικέτη κατέφευγε εκεί, όπως ήταν στην Αθήνα το Θησείο και ο ναός της Αθηνάς στην Ακρόπολη — και ξέρουμε ότι όταν οι Αλκμεωνίδες παραβίασαν το άσυλο και σκότωσαν τους (πραξικοπηματίες) οπαδούς του Κύλωνα, αυτό θεωρήθηκε άγος και μίασμα.

Από τα αρχαία ελληνικά η λέξη πέρασε στα λατινικά και από εκεί στις ευρωπαϊκές γλώσσες όπου και πήρε τις νεότερες ιδιαίτερες σημασίες, όπως του ιδρύματος προστασίας ασθενών που δεν μπορούν να φροντίσουν τον εαυτό τους (asile στα γαλλικά), σημασίες που επανέκαμψαν και στα ελληνικά.

Ο μετανάστης είναι λέξη που τη βρίσκουμε στον Όμηρο: όταν ο Αχιλλέας παραπονιέται ότι ο Αγαμέμνονας τον ταπείνωσε, λέει ότι του φέρθηκε σαν να ήταν κανένας «ατίμητος μετανάστης», παναπεί τιποτένιος ξενομερίτης. Από τότε τους στραβοκοίταζαν τους μετανάστες οι γηγενείς. Σύμφωνα με τα ετυμολογικά λεξικά, η λέξη ετυμολογείται από την πρόθεση μετά και το ρήμα ναίω, κατοικώ, άρα αυτός που αλλάζει κατοικία.

Ο μετανάστης είναι αρχαίος, αλλά ο λαθρομετανάστης αποτελεί νεότερο σχηματισμό. Στα λεξικά μπήκε μόλις στα τέλη της δεκαετίας του 1990, όμως υπάρχει στη γλώσσα μας από μερικές δεκαετίες νωρίτερα. Σύμφωνα με μια έρευνα που έκανα, η παλαιότερη εμφάνιση της λέξης λαθρομετανάστης σε ελληνικές εφημερίδες χρονολογείται από τον Ιανουάριο του 1928, σε «ενημερωτικό» άρθρο του Ελεύθερου Βήματος σταλμένο εμφανώς από την αμερικανική πρεσβεία, με τίτλο «Το μεταναστευτικόν πρόβλημα της Ελλάδος», στο οποίο εξηγείται η ισχύουσα αμερικανική νομοθεσία και γίνεται σαφής προσπάθεια να αποθαρρυνθούν από την ιδέα της λαθραίας εισόδου όσοι δεν συγκέντρωναν τις προϋποθέσεις για νόμιμη μετανάστευση — που εκείνα τα χρόνια γινόταν πια με το σταγονόμετρο. Σ’ αυτό λοιπόν το εκτενές κείμενο του 1928 βρίσκει κανείς τον όρο «λαθρομετανάστης» και συχνότερα «λαθραίος μετανάστης». Βέβαια, τώρα που πήρε το κουτάλι μας νερό, ξεχάσαμε ότι σχεδόν κάθε ελληνική οικογένεια έχει κι από κάποιον μετανάστη στους παππούδες της ή υποστηρίζουμε ότι η δική μας περίπτωση είναι διαφορετική.

Η ελληνική γλώσσα δεν ξεχωρίζει τον άνθρωπο που έρχεται σε μια χώρα από τον άλλον που φεύγει από τη χώρα. Και τους δυο μετανάστες τους λέμε. Άλλες γλώσσες, όπως τα γαλλικά και τα αγγλικά, κάνουν αυτή τη διάκριση. Όταν κάποιοι έρχονται απέξω, έχουμε immigration, όταν φεύγουμε εμείς από τη χώρα μας είναι emigration. Από τις δυο αυτές οικογένειες λέξεων στα ελληνικά μπήκε μόνο η μία, και όχι τόσο η εμιγκράτσια, που είχε πάντα ξενικό άρωμα, όσο η λέξη εμιγκρές, που αρχικά πρέπει να χρησιμοποιήθηκε για τους τσαρικούς αξιωματικούς που κατέβηκαν στην Ελλάδα μετά την Οκτωβριανή Επανάσταση (κι απ’ όπου εμπνεύστηκε ο Καραγάτσης τον Λιάπκιν και τον Γιούγκερμαν). Βέβαια, στα ελληνικά ο εμιγκρές πήρε σχεδόν αποκλειστικά τη σημασία του αυτοεξόριστου, του πολιτικού φυγάδα. Κανείς μετανάστης στη Γερμανία δεν σκέφτηκε πως είναι εμιγκρές, μόνο οι αυτοεξόριστοι επί χούντας (τότε που έγραψε κι ο Βασιλικός το Καφενείο Εμιγκρέκ).

Ο φράχτης πάλι, προέρχεται από το ρήμα «φράσσω», το σημερινό φράζω, αλλά δεν είναι και τόσο αρχαία λέξη, μεσαιωνική μάλλον αφού στον Προκόπιο εμφανίζεται πρώτη φορά — με τη σημασία του «φράγματος». Στα παλιότερα χρόνια, χρησιμοποιούσαν τη λέξη φράγμα για τον φράχτη, δηλαδή οι σημασίες έχουν σήμερα αντιμετατεθεί. Κατά τα άλλα, πρόκειται για απλή περίπτωση, χωρίς ιδιαίτερη γλωσσική διαδρομή ή συγγένεια με άλλες γλώσσες.

Απλός λεξιλογικά ο φράχτης του Έβρου, αλλά τεχνολογικά θα είναι λένε πολύπλοκος, και θα τον χρυσοπληρώσουμε βεβαίως, τριπλόν και τρίδιπλον πάνω από τον προϋπολογισμό του και τετράδιπλον σε σχέση με ανάλογα έργα σε άλλες χώρες, διότι το νεοελληνικό κράτος είναι χουβαρντάδικο όταν πρόκειται να ταΐσει εργολάβους, μιζαδόρους, εταιρείες διοδίων, προμηθευτές νοσοκομείων, μεσάζοντες οπλικών συστημάτων που δεν λειτουργούν, κατασκευαστές υποβρυχίων που γέρνουν, αντιπροσώπους συστημάτων ασφαλείας που ουδέποτε παραδίδονται· τότε μάς πιάνουν τα κιμπαριλίκια μας, μη φανούμε φτωχομπινέδες στους ξένους, και φτάνει να κοστίζει 40 ευρώ στο νοσοκομείο της Κοζάνης το φίλτρο αιμοκάθαρσης, που πουλιέται ένα τάλιρο στη Λοζάνη. Κι έτσι θα παραμείνουμε, με κουτσουρεμένους μισθούς, με φαλκιδευμένα εργασιακά δικαιώματα, με ελαττωματική περιβαλλοντική νομοθεσία, χωρίς κτηματολόγιο, χωρίς συλλογικές συμβάσεις, χωρίς προοπτική, αλλά με ολοκαίνουργιον και πανάκριβο φράχτη, που θα έχει τρία μέτρα ύψος, και θερμικές κάμερες, και όλα τα σέα και τα μέα του επάνω. Ξέφραγο αμπέλι, αλλά με φράχτη!

Ο Νίκος Σαραντάκος είναι συγγραφέας, μεταφραστής και κατοικοεδρεύει στα sarantakos.wordpress.com και http://www.sarantakos.com

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Google

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Σύνδεση με %s