Τι σημαίνει η συγχώνευση του ΕΚΚΕ στο Εθνικό Ίδρυμα Ερευνών;

Standard

του Αλέξανδρου Αφουξενίδη

Έργο του Κάζιμιρ Μάλεβιτς, 1915

 Η υποτιθέμενη αναδιάρθρωση του ερευνητικού ιστού της χώρας μας αποτελεί ουσιαστικά μια άσκηση εντάξεων και συγχωνεύσεων διαφόρων, συχνά ετερόκλητων, φορέων. Οι ερευνητικοί φορείς αντιμετωπίζονται με απίστευτη αλαζονεία από την πολιτική εξουσία, η οποία διαρκώς αμφισβητεί με τον πιο κατηγορηματικό τρόπο τη συνεισφορά τους στο κοινωνικό σύνολο, θέτοντας με αυτό το τρόπο υπό σαφή αμφισβήτηση την επιστημονική γνώση και την τεκμηριωμένη άποψη. Συνεπώς, αν κάποιοι κατέχουν τον Λόγο (discourse) της Αλήθειας, από εδώ και πέρα αυτοί είναι μόνο οι ιδεολογικά προσκείμενοι αλάνθαστοι πολιτικοί και οι περί αυτούς  υπάλληλοί τους.

Έχουμε αναφέρει και αλλού (βλ. πρόσφατο μήνυμα στο  http://www.opengov.gr/minreform/?p=578&cpage=1#comments) ότι πέρα από τα οποιαδήποτε νομικά η άλλα συνταγματικά ζητήματα –και αυτά είναι πολλά– η συγχώνευση (ένταξη;) του ΕΚΚΕ στο ΕΙΕ σηματοδοτεί βασική στροφή στην πολιτική ατζέντα της κυβέρνησης αναφορικά με την έρευνα. Ορισμένοι από τους λόγους παρατίθενται σύντομα παρακάτω:

α) Πολλές πολιτικές και κυβερνητικές αποφάσεις που αφορούν διάφορα σημαντικά κοινωνικά και οικονομικά ζητήματα θα λαμβάνονται από εδώ και πέρα χωρίς να βασίζονται καθόλου σε παραγωγή συστηματικών και τεκμηριωμένων στοιχείων για τη χώρα μας.

β) Υπάρχει συνεπώς μια σταθερή καμπάνια για απομείωση του επιστημονικού και ερευνητικού δυναμικού της χώρας μας, έτσι ώστε συρρικνωθεί ο τεκμηριωμένος επιστημονικός λόγος και να μη διαχέεται στο υπόλοιπο κοινωνικό σύνολο. Οι συμπολίτες μας θα πρέπει να ακούν μόνο τις ιδεολογικές απόψεις των πολιτικών και τις πληροφορίες που αυτοί θα θέλουν να παρέχουν. Με απλά λόγια, βρισκόμαστε μπροστά στην επιστροφή της παραδοσιακής προπαγάνδας.

γ) Η συρρίκνωση των ερευνητικών- ακαδημαϊκών φορέων οδηγεί στην ραγδαία απο-ειδίκευση της χώρας μας. Δεν συνιστά σε καμία περίπτωση αναπτυξιακή πολιτική, δεν υποβοηθά την οικονομική ανάπτυξη και ως ιδέα δεν έχει εφαρμοσθεί πουθενά αλλού.

δ) Εφόσον ισχυριζόμαστε ότι κάνουμε προσπάθεια για να βγούμε από την κρίση, τότε σίγουρα χρειάζεται και κάποιου είδους μεσο-μακροπρόθεσμη στρατηγική προς αυτή την κατεύθυνση. Όμως αυτό δεν φαίνεται να είναι στα σχέδια της κυβέρνησης, η οποία αντιμετωπίζει καίρια ζητήματα χρησιμοποιώντας απλές αθροιστικές λογιστικές μεθόδους (που κι αυτές δεν λειτουργούν).

ε) Το χειρότερο είναι ότι οδηγούμαστε σε μαζική έξοδο νέων επιστημόνων από τη χώρα μας (brain drain). Αυτοί οι άνθρωποι θα μπορούσαν να βοηθήσουν δυναμικά σε αλλαγές και μεταρρυθμίσεις. Όμως, το υπάρχον πολιτικό καθεστώς τους ωθεί στο εξωτερικό, μιας και αδιαφορεί πλήρως για την τύχη τους, όπως εξάλλου και για την τύχη τη χώρας μας συνολικότερα. Την ίδια στιγμή φυσικά χρησιμοποιεί μεγάλες ρητορείες περί «ανάπτυξης», «εξυγίανσης» κλπ.

Σε παλιότερο σημείωμα μας (Η Αυγή, 26.8.2012) αναφερθήκαμε και σε ορισμένες ειδικότερες πτυχές της «αναδιάρθρωσης» των ερευνητικών-ακαδημαϊκών κέντρων γράφοντας:

«Σχετικά με την έρευνα, η προηγούμενη κυβέρνηση είχε χρηματοδοτήσει μια εταιρεία συμβούλων για να μελετήσει την κατάσταση της έρευνας στην Ελλάδα (έκθεση RAND, Σεπτέμβριος 2011). Τα πορίσματα της συνοπτικής έκθεσης που παρουσιάστηκε στο τότε ΥΠΕΠΘ, έθεταν τα βασικά προβλήματα της ερευνητικής δραστηριότητας, όπως για παράδειγμα, ότι η χώρα δεν χρηματοδοτεί αρκετά την έρευνα με δαπάνες που ανέρχονται στο ασήμαντο 0,6% του ΑΕΠ, και ταυτόχρονα έθετε ορισμένους βασικούς άξονες ανάπτυξης της έρευνας στην Ελλάδα. Αυτή η έκθεση ποτέ δεν συζητήθηκε σε επίπεδο πολιτικής ηγεσίας, ενώ θα μπορούσε να αποτελέσει ένα εναρκτήριο σημείο αναφοράς για την μεταρρύθμιση του ερευνητικού ιστού της χώρας. Ουσιαστικά, η κυβέρνηση, αδιαφορώντας για τέτοιου τύπου δραστηριότητες, συνεχίζει την ατελέσφορη λογική της αποδόμησης και του λουκέτου, οδηγώντας το ερευνητικό και επιστημονικό δυναμικό της χώρας είτε στην απραξία, είτε στην μετανάστευση. Τα πράγματα θα μπορούσαν να γίνουν αρκετά διαφορετικά με προσανατολισμό την ανάπτυξη: να υποστηριχθεί η έρευνα μέσω αναδιάρθρωσης της ΓΓΕΤ, να δημιουργηθεί ένα υπόστρωμα κρατικής ζήτησης για έρευνα όπως υπάρχει σε πολλές χώρες, να υποστηριχθούν δυναμικά οι νέοι επιστήμονες και ερευνητές, να μειωθεί η ατελείωτη γραφειοκρατία και οι αδυναμίες εξόφλησης χρηματοδοτήσεων, να επικεντρωθεί η έρευνα σε ορισμένες πραγματικές ανάγκες της χώρας».

Τα παραπάνω αποτελούν τον πυρήνα της συζήτησης σχετικά με την επικείμενη συγχώνευση(;) δύο εντελώς διαφορετικών ερευνητικών φορέων αλλά και την ουσία της απαξιωμένης πια, από πλευράς του πολιτικού κατεστημένου, αντίληψης για την αξία της επιστημονικής έρευνας.

Παρόλο που συχνά δεν είναι εύκολο να μιλά κανείς για εθνοκεντρικά μοναδικά παραδείγματα και φαινόμενα, αποτελεί κοινή διαπίστωση ότι διαφορετικά έθνη-κράτη έχουν ορισμένες «ιδιαιτερότητες» που αρκετές φορές παίζουν σημαντικό ρόλο στη διαμόρφωση και αναπαραγωγή των σχέσεων εξουσίας στο πυρήνα και στο περιθώριο του πολιτικού συστήματος. Η χώρα μας δεν αποτελεί εξαίρεση.

Ο χώρος της παιδείας (με την ευρεία έννοια) αποτέλεσε για πάμπολλα χρόνια προνομιακό πεδίο αναπαραγωγής συντηρητικών και συχνά οπισθοδρομικών πολιτισμικών προτύπων. Τα πανεπιστήμια μετατράπηκαν σε φροντιστήρια παραγωγής πτυχίων και, παρόλες τις καλές προθέσεις πολλών ικανών και άξιων συναδέλφων, αυτό ποτέ δεν διορθώθηκε. Ταυτόχρονα, η ερευνητική δραστηριότητα δεν αποτέλεσε ποτέ κεντρικό στοιχείο των πανεπιστημίων, αλλά ούτε και το πολιτικό σύστημα διαμεσολάβησε για την ουσιαστική ενίσχυσή της. Η ιδιαιτερότητα αυτής της περίπτωσης είναι πολύ ενδιαφέρουσα: η κεντρική εξουσία, επί σειρά ετών, χαλιναγώγησε την ερευνητική-ακαδημαϊκή δραστηριότητα προς όφελός της, μετατρέποντας την σε ένα ακόμη όχημα αύξησης πολιτικής επιρροής.

Στη σημερινή συγκυρία, που το πολιτικό σύστημα ανακατατάσσει τις δυνάμεις του, αναδιαμορφώνεται παράλληλα και η ζυγαριά σχέσεων εξουσίας. Οι κυβερνώντες εκχωρούν όλο και περισσότερες δραστηριότητες σε ιδιώτες, οι οποίοι, με τη σειρά τους, αποκτούν όλο και περισσότερες πολιτικές προσβάσεις στο τοπικό και εθνικό σύστημα διακυβέρνησης. Την ίδια στιγμή η (όποια) κυβέρνηση παύει πια να είναι άμεσα υπόλογη για την ποιότητα των παρεχόμενων υπηρεσιών, εφόσον τις έχει εκχωρήσει σε τρίτους. Με όρους δημοκρατικού ελέγχου και αξιοπιστίας του πολιτεύματος, αυτό είναι το χειρότερο σενάριο για τους πολίτες. Ο πολίτης αποσυνδέεται και απομακρύνεται από την διαδικασία παροχής υπηρεσιών αλλά και από την εκλεγμένη κυβέρνηση. Ο μηχανισμός μετατροπής των πολιτών σε απλούς καταναλωτές είναι σύνθετος, αλλά ένα τμήμα του αποτελείται από το στοιχείο της χειραγώγησης. Εφεξής οι πολίτες θα δυσκολεύονται όλο και περισσότερο να δράσουν πολιτικά με συγκεκριμένους στόχους και αιτήματα γιατί δεν θα έχουν σε ποιον να αποταθούν, με εξαίρεση ίσως τα δικαστήρια με τις ακόμη πιο περίπλοκες διαδικασίες που λίγοι μπορούν να καταλάβουν.

Συνεπώς, για να αναπαραχθεί το εγχώριο πολιτικό σύστημα πρέπει να ελέγξει όλα εκείνα τα πεδία που έχουν την ικανότητα (capacity) να παράγουν Λόγο κριτικής αμφισβήτησης όπως για παράδειγμα είναι τα πανεπιστήμια –ειδικότερα τα τμήματα κοινωνικών σπουδών– και τα κέντρα που ασχολούνται με την κοινωνική έρευνα. Επειδή αυτό δεν μπορεί πια να γίνει μέσω των παραδοσιακών κομματικών μηχανισμών, χρησιμοποιείται ο μηχανισμός της «ελεύθερης» αγοράς, αλλά με τρόπο που εξυπηρετεί την πολιτική εξουσία. Έχει συμβεί αυτό και σε άλλες περιπτώσεις χωρών; Θα λέγαμε εν μέρει ναι, αλλά η ιδιομορφία της χώρας μας είναι η ουσιαστικά ολιγαρχική μορφή του πολιτικού συστήματος και η συνολικότερη αδυναμία των θεσμών που το υποστηρίζουν.

Τι συμβαίνει σε άλλες χώρες όπου οι θεσμοί λειτουργούν και το πολιτικό σύστημα αντιλαμβάνεται την αξία της κοινωνικής έρευνας για το κοινό-δημόσιο όφελος;

Παρακάτω παραθέτουμε ένα συνοπτικό πίνακα που δείχνει πώς διαρθρώνονται τα ερευνητικά ιδρύματα σε διάφορες χώρες του εξωτερικού. Φυσικά, η εκάστοτε πολιτική ηγεσία της χώρας μας δεν αναζήτησε ποτέ πληροφορίες για τη δομή, χρηματοδότηση και τρόπο λειτουργίας των ιδρυμάτων αυτών, είτε από τα ίδια είτε από την εγχώρια επιστημονική κοινότητα, έτσι ώστε να συνθέσει τις πολιτικές επιλογές με κάποιο, έστω μεσοπρόθεσμο, ορθολογιστικό τρόπο.

Εσωτερική διάρθρωση και αντικείμενα σε ορισμένα ερευνητικά κέντρα κοινωνικών επιστημών του εξωτερικού

Όνομα ερευνητικού κέντρου

Τρόπος εσωτερικής οργάνωσης

Ύπαρξη επικεφαλής εσωτερικών δομών

Ερευνητικά αντικείμενα

Danish Centre for Social Research Κέντρο/5 Τμήματα, δύο εκ των οποίων ανεξάρτητα Επικεφαλής Τμήματος Τμήματα

-Απασχόληση και ενσωμάτωση

-Κοινωνική πολιτική και προνοιακές υπηρεσίες

– Οικογένεια

Ανεξάρτητα Τμήματα

-SFI-SURVEY (συλλογή και επεξεργασία δεδομένων)

-SFI Campbell (προετοιμασία και διάδοση ερευνητικών αποτελεσμάτων)

Portuguese Centre for Social Research Κέντρο/4 θεματικές περιοχές Συντονιστές Θεματικές Περιοχές

-Θεσμοί, ρύθμιση και ιθαγένεια

– Νέες συλλογικότητες: τοπικές, εθνικές και παγκόσμιες

– Επιστήμες, τεχνολογίες και ανθρωπιστικές σπουδές

– Κουλτούρες και κοινωνικές δυναμικές

Social Science Research Center Berlin Κέντρο/4 Ερευνητικές περιοχές/Ερευνητικές ομάδες Ερευνητικές περιοχές: Συντονιστές

Ερευνητικές ομάδες: Διευθυντές

 

Ερευνητικές Περιοχές

-Εκπαίδευση κα εργασία

– Αγορές και πολιτική

– Κοινωνικές και οικονομικές δυναμικές

– Κοινωνία πολιτών,συγκρούσεις και δημοκρατία

Swedish Institute for Social Research (τμήματου Stockholm University) Iνστιτούτο/3 Ερευνητικά τμήματα Δεν παρέχεται πληροφορία Ερευνητικά Τμήματα

Οικονομικά της εργασίας

– Επίπεδο διαβίωσης

– Κοινωνική πολιτική

ICS – Institute of Social Science – Lisboa University Iνστιτούτο/5  Ερευνητικές περιοχές 5 Διευθυντές Ερευνητικές Περιοχές

-Σύγχρονος κόσμος

-Ιθαγένεια και δημοκρατικοί θεσμοί

-Αειφορία και περιβάλλον

-Οικογένεια, τρόπος ζωής και εκπαίδευση

-Ταυτότητα, μετανάστευση και θρησκεία

National Centre for Social Research – UK Iνστιτούτο/8 Ερευνητικές περιοχές 1 Γενικός διευθυντής έρευνας Ερευνητικές Περιοχές

-Παιδιά, σχολεία και οικογένειες

-Έγκλημα και δικαιοσύνη

-Εργασία, δεξιότητες και εκπαίδευση

-Υγεία και τρόποι διαβίωσης

-Εισοδήματα και πρόνοια

-Κοινωνική πολιτική και πολιτικές στάσεις

-Κοινωνική ενσωμάτωση

-Μεταφορές και περιβάλλον

Institute of Social Science – India Iνστιτούτο/3 Κέντρα

8 Ερευνητικές περιοχές

3 Διευθυντές Κέντρων Ερευνητικά Κέντρα

-Ανθρώπινα δικαιώματα

-Μελέτες φύλου

-Πολυεπίπεδη ομοσπονδιακή διακυβέρνηση

8 Ερευνητικές Περιοχές

-Διακυβέρνηση, αστική και αγροτική

-Ομόσπονδο σύστημα

-Αναπτυξιακές σπουδές

-Αγροτική ανάπτυξη

-Αστικές σπουδές

-Ανθρώπινα δικαιώματα

-Εργασιακά

-Φύλο

Centre for Social Research (part of the University of Cape Town) Κέντρο/3 Ερευνητικές μονάδες 3 Διευθυντές ερευνητικών μονάδων Ερευνητικές Μονάδες

– AIDS και κοινωνία

– Δημοκρατία στην Αφρική

– Μονάδα κοινωνικών μελετών

 

Πηγή: ιστοσελίδες ερευνητικών ιδρυμάτων

Η βασική διαπίστωση που μπορούμε να κάνουμε αναφορικά με τον παραπάνω πίνακα είναι ότι σε αυτές τις χώρες (αλλά και γενικότερα στην παγκόσμια κοινότητα), η κοινωνική έρευνα αποτελεί εργαλείο διαμόρφωσης τοπικής και εθνικής πολιτικής για διάφορα θέματα και η γνώση διαχέεται και συνδιαμορφώνει τον δημόσιο διάλογο. Γι’ αυτό, όλα τα ερευνητικά κέντρα χρηματοδοτούνται επαρκώς από το δημόσιο. Επίσης μπορούμε να δούμε ορισμένα πιο συγκεκριμένα θέματα που σχετίζονται με την δομή και την λειτουργία των ερευνητικών κέντρων, όπως:

–Τα ερευνητικά κέντρα που περιλαμβάνονται στον Πίνακα είναι διαρθρωμένα εσωτερικά σε ινστιτούτα ή αντίστοιχες μονάδες (τμήματα, θεματικές περιοχές κ.λπ.).  Διαίρεση σε χαμηλότερο επίπεδο δεν φαίνεται να υπάρχει. Εξαίρεση αποτελεί η Γερμανία, όπου ο επικεφαλής των ινστιτούτων έχει συντονιστικό χαρακτήρα και οι επικεφαλής των υποκείμενων ερευνητικών μονάδων είναι «διευθυντές».

–Τα αντικείμενα με βάση τα οποία οργανώνονται τα ινστιτούτα και οι αντίστοιχες οργανωτικές ενότητες έχουν τα εξής χαρακτηριστικά:

Πρώτον, στη μεγάλη τους πλειονότητα δεν αντιστοιχούν σε ενότητες των εγκύκλιων πανεπιστημιακών σπουδών (π.χ. ιστορική κοινωνιολογία, ανθρωπολογία της οικογένειας κλπ.), αλλά σε αντικείμενα εφαρμοσμένης έρευνας.

Δεύτερον, αντανακλούν τις ιδιαιτερότητες των διαφορετικών χωρών (στη Δανία δίνεται έμφαση στις κοινωνικές πολιτικές, στην Ινδία στις γυναικείες σπουδές και τον αγροτικό χώρο, στη Νότια Αφρική  στο AIDS κλπ).

Τρίτον, σε αρκετά κέντρα τα αντικείμενα των ινστιτούτων αντανακλούν μια προσπάθεια ενασχόλησης με τα θέματα που είναι στο επίκεντρο των σύγχρονων συζητήσεων στις κοινωνικές επιστήμες (π.χ. κοινωνία πολιτών, θεσμοί,  παγκοσμιοποίηση κ.ά).

***

Τι σχέση έχουν τα παραπάνω με την Ελλάδα και την «προσπάθεια» της κυβέρνησης για την έρευνα; Καμία απολύτως. Επίσης γιατί συσχετίζονται δύο εντελώς διαφορετικά ιδρύματα όπως το ΕΙΕ με το ΕΚΚΕ; Κανείς δεν γνωρίζει επακριβώς, αλλά η «λογική» βασίζεται στο αξίωμα ότι κάπως μοιάζουν –λες και η εφαρμοσμένη κοινωνική έρευνα είναι το ίδιο με τις ανθρωπιστικές επιστήμες– και το πρώτο ίδρυμα είναι μεγαλύτερο από το δεύτερο, οπότε μπορεί να το απορροφήσει. Πού ακούστηκε οι κοινωνικές επιστήμες να στοιβάζονται μαζί με τις θετικές; Πουθενά στο κόσμο. Πώς λύνονται τα ζητήματα εξοικονόμησης πόρων, οικονομιών κλίμακας και καλύτερης λειτουργίας των ερευνητικών ιδρυμάτων; Δεν λύνονται, αλλά μετατίθενται στο μέλλον, με την ελπίδα ότι θα έχει αλλάξει η πολιτική ηγεσία έτσι ώστε να μην επωμισθεί κανείς το βάρος της απόφασης αυτής της ατελέσφορης μεταρρύθμισης. Τι είδους συγκριτικό πλεονέκτημα κερδίζει η χώρα μας σε σχέση με το παραγόμενο επιστημονικό αποτέλεσμα; Κανένα.

H ένταξη του ΕΚΚΕ στο ΕΙΕ σε καμία περίπτωση δεν αποτελεί λύση στα παραπάνω προβλήματα, ούτε φυσικά αντιστοιχεί σε μια ολοκληρωμένη προσέγγιση των ζητημάτων του χώρου της κοινωνικής έρευνας. Η προτεινόμενη ρύθμιση –όπως διαμορφώθηκε βιαστικά και με στενά ποσοτικά κριτήρια– πρέπει να αποσυρθεί, όπως και εν γένει η ιδέα της συγχώνευσης ετερόκλητων επιστημονικών φορέων. Επίσης, η διαδικασία αυτή πρέπει να αποτελέσει ευκαιρία να ανοίξει η συζήτηση συνολικά για τον ρόλο των ερευνητικών ιδρυμάτων, για μια συγκροτημένη και σοβαρή αντιμετώπιση της λειτουργίας του ερευνητικού ιστού της χώρας.

Ο Αλέξανδρος  Αφουξενίδης είναι κοινωνιολόγος-ερευνητής  του ΕΚΚΕ

 

 

 

Μια σκέψη σχετικά μέ το “Τι σημαίνει η συγχώνευση του ΕΚΚΕ στο Εθνικό Ίδρυμα Ερευνών;

  1. Πίνγκμπακ: Η ερευνητική κοινότητα αντιδρά στη συγχώνευση του ΕΚΚΕ με το ΕΙΕ | ΠΑΝΕΛΛΗΝΙΟΣ ΟΜΟΣΠΟΝ∆ΙΑ ΕΡΓΑΖΟΜΕΝΩΝ ΕΡΕΥΝΗΤΙΚΩΝ ΚΕΝΤΡΩΝ – Ι∆ΡΥΜΑΤΩΝ

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Σύνδεση με %s