ΑΦΙΕΡΩΜΑ-4: O άνθρωπος της Ιστορίας

Standard

του Μαρκ Μαζάουερ

Hay Festival, 2011

Με τον θάνατο του Έρικ  Χομπσμπάουμ χάσαμε έναν σπουδαίο ιστορικό, τον αριστοτέχνη που έγραφε σε μια ρωμαλέα και ρέουσα πρόζα, έναν διανοούμενο του οποίου οι πνευματικές αναζητήσεις και η εμβέλεια είχαν πρωτοφανές εύρος. Είχε διαβεί προ πολλού το κατώφλι της συνταξιοδότησης, όταν τον γνώρισα — πρώτα στο Birkbeck College, το πανεπιστήμιο των παλιών εργατών του πνεύματος, για τα ιδανικά των οποίων υπερηφανευόταν, και κατόπιν στις συναντήσεις του περιοδικού Past and Present, στην ίδρυση του οποίου είχε συντελέσει. Ωστόσο, παρόλο που είχε ήδη ξεπεράσει τα ογδόντα, παρέμενε εξαιρετικά δραστήριος.

 Νομίζω ότι τον πρωτοσυνάντησα στον στενό διάδρομο έξω από το μικρό γραφείο που διατηρούσε για μια πεντηκονταετία στο Birkbeck, όπου ξεκίνησε να διδάσκει στα τέλη της δεκαετίας του 1940. Τον θυμάμαι αδύνατο, ελαφρά σκυφτό. Καθώς διέκρινες, κάτω από το σπορ σακάκι του, τους αδύναμους ώμους, ένιωθες ότι έπρεπε να τον προστατέψεις, όμως το συναίσθημα αυτό εξαφανιζόταν αμέσως μόλις άρχιζε να μιλάει. Ο Έρικ δεν είχε ανάγκη προστασίας, και το μυαλό του διατήρησε μια εκπληκτική ενέργεια και διαύγεια μέχρι την υστάτη στιγμή. Κι ύστερα ήταν η φωνή του –τραχιά, περίπου στρατιωτική, κι εκείνος ο τόσο χαρακτηριστικός επιτακτικός τόνος: «Εδώ που τα λέμε, δεν είναι δα και πρώτης τάξης μυαλό, ε;»– που περιέκλειε μέσα της εκείνη τη Βρετανία των μέσων του προηγούμενου αιώνα, η οποία έχει πια χαθεί, και η οποία αποτελούσε αναπόσπαστο κομμάτι του  Χομπσμπάουμ όσο και η διαρκής κριτική ενασχόλησή του με τον μαρξισμό.

 Βέβαια, είναι δύσκολο να σκεφτεί κανείς άλλον μαρξιστή που να άξιζε σε τέτοιο βαθμό τον τίτλο του Eταίρου της Τιμής, που του απονεμήθηκε το 1998, όσο ο  Χομπσμπάουμ, καθώς ανταπέδωσε, και με το παραπάνω, στη χώρα αυτή, όσα του προσέφερε. Έφτασε στην Αγγλία μαθητής το 1933, έχοντας περάσει το μεγαλύτερο μέρος της μέχρι τότε ζωής του στη Βιέννη και το Βερολίνο (μια ιστορία που θα αφηγηθεί αργότερα στη θαυμάσια αυτοβιογραφία του Συναρπαστικά χρόνια), όπου γνώρισε την άνοδο τωνΝαζίκαι ανακάλυψε τον Μαρξ. ΣτοΚέμπριτζ, στο οποίο σπούδασε τη δεκαετία του ’30, είχε την φήμη του παντογνώστη. Την εποχή που δρούσε στον πυρήνα του Κομμουνιστικού Κόμματος, στα δωμάτια κάτω ακριβώς κάτω από το γραφείο του Βιτγκενστάιν, ο νεαρός  Χομπσμπάουμ κλήθηκε να ενταχθεί στην περίφημη ομάδα των «Αποστόλων» του Καίμπριτζ. Ανήκε στην αντιφασιστική γενιά, κι από τη στιγμή που έκανε την πολιτική αυτή επιλογή παρέμεινε αφοσιωμένος σ’ αυτήν ολόκληρη τη ζωή του, και ποτέ δεν απολογήθηκε γι’ αυτό.

Η ένταξή του στο κόμμα στάθηκε εμπόδιο όταν άρχισε να αναζητά δουλειά μετά τον Πόλεμο: ακόμα και στην Αγγλία, υπήρχε μια δόση ήπιου μακαρθισμού. Το Κέμπριτζ του γύρισε την πλάτη, αλλά το Birkbeckτον καλωσόρισε. Πάνω από το εστιατόριο Γκαριμπάλντι του Σάφρον Χιλ, έγινε — μέλος μιας εξαιρετικής λέσχης  της Ομάδας Ιστορικών του Κομμουνιστικού Κόμματος (CPHG).Αν σήμερα οι Βρετανοί ιστορικοί συγκαταλέγονται ανάμεσα στα πιο εξωστρεφή και κοσμοπολίτικα τμήματα του ακαδημαικού χώρου, αυτό οφείλεται σε μεγάλο βαθμό στην CPHG. Μετά το 1946, τα μέλη του βοήθησαν στον μετασχηματισμό ενός μουχλιασμένου κύκλου που ασχολούνταν με τους θεσμούς, τους βασιλιάδες και τις βασίλισσες, κάνοντας δημοφιλή τη μελέτη των απλών ανθρώπων και θέτοντας την κοινωνική και οικονομική ιστορία στο επίκεντρο του επαγγέλματος.

 Το περιοδικό Past and Present ήταν μια όαση, ένας καλός αγωγός νέων ιδεών από το εξωτερικό. Ο επαρχιωτισμός της αγγλικής πνευματικής ζωής άρχισε να υποχωρεί. Το γεγονός ότι ο μαρξισμός αποτελούσε την πνευματική γεννήτρια αυτής της επανάστασης, όπως αρέσκονταν να λένε κάποτε οι μαρξιστές, δεν ήταν τυχαίο. Γιατί ο μαρξισμός αποτέλεσε μια φυσική γέφυρα προς άλλες κοινωνικές επιστήμες –ιδιαίτερα την κοινωνιολογία και τα οικονομικά– όπου συνέβαιναν συναρπαστικά πράγματα· κι ακόμα, ενώ καθιστούσε την Αγγλία (πατρίδα της βιομηχανικής επανάστασης) επίκεντρο της ιστορικής δράσης, την ίδια στιγμή καλλιεργούσε μια παγκόσμια οπτική.

 Ο Έρικ βρισκόταν στην καρδιά όλων αυτών. Παρόλο που δεν εγκατέλειψε ποτέ το άλλο πάθος του, την τζαζ –για την οποία μας χάρισε εξαιρετικά κείμενα με το ψευδώνυμο Φράνσις Νιούτον– ταυτοχρόνως καλλιεργούσε δεσμούς με γάλλους, γερμανούς και ιταλούς ιστορικούς, διαμορφώνοντας, μέσα από αυτά, τα ενδιαφέροντα και τις ιδέες του. Ο ιστορικός που είχε πάρει το βάπτισμα του πυρός με την Ιστορία του φαβιανισμού, άρχισε τώρα να γράφει για τους ιταλούς αγρότες και τους νοτιοαμερικανούς ληστές. Κι ύστερα, ξεκίνησε την εξαιρετική τετραλογία του, το οποίο αποτελεί μέχρι σήμερα, για χιλιάδες αναγνώστες, μια συναρπαστική και ανυπέρβλητη εισαγωγή στην παγκόσμια ιστορία, από τη Γαλλική Επανάσταση μέχρι τα τέλη του 20ού αιώνα (Η εποχή των επαναστάσεων, Η εποχή του Κεφαλαίου, Η εποχή των αυτοκρατοριών, Η εποχή των άκρων).

 Ξαναδιαβάζοντας αυτά τα βιβλία, μας συνεπαίρνει η συγγραφική δεινότητα του  Χομπσμπάουμ. Ένα από τα δυσκολότερα πράγματα για έναν ιστορικό είναι να αρθρώσει τα επιχειρήματά του σε ρέοντα λόγο — κι αυτό ήξερε να το κάνει καλύτερα απ’ όλους. Δεν είχε ανάγκη την «αφηγηματική στροφή» στην Ιστορία, την έμφαση στη διήγηση ιστοριών. Το έργο του είναι γεμάτο ιστορίες. Αλλά οι ιστορίες του μιλούν για τάσεις, κοινωνικές δυνάμεις, και μεγάλης κλίμακας αλλαγές σε μεγάλες αποστάσεις. Το να αφηγηθεί κανείς αυτό το είδος της ιστορίας με τρόπο τόσο καθηλωτικό όσο ένα αστυνομικό μυθιστόρημα είναι μια πραγματική πρόκληση για το ύφος και τη σύνθεση. Στην τετραλογία του, ο  Χομπσμπάουμ μας δείχνει πώς μπορούμε να το πετύχουμε.

Σίγουρα, κάποια κομμάτια λειτουργούν καλύτερα από άλλα. Η Εποχή των Αυτοκρατοριών παραμένει ένα επίτευγμα. Κανένας άλλος μελετητής της ευρωπαϊκής ιστορίας δεν κατάφερε να γράφει, καθισμένος στο γραφείο του, για τη Νότια Αμερική για να πεταχτεί την άλλη στιγμή στην Κίνα. Αντίθετα,Η εποχή των άκρων, ο τόμος για τον 20ό αιώνα, συγκριτικά υπολείπεται. Αυτό που διηγείται στην πραγματικότητα, είναι η αφήγηση η οποία αναδύεται πιο ανοιχτά στην αυτοβιογραφία του Χομπσμπάουμ, ενώ στην πορεία παρεμβάλλονται και οι πολιτικές του προτιμήσεις. Αλλά αν το σκεφτούμε  τώρα, δεν  μας εκπλήσσει σχεδόν καθόλου, ούτε αξίζει τον θόρυβο που προκάλεσε όταν κυκλοφόρησε.

Δεν πρέπει να αναζητάει κανείς στον Χομπσμπάουμ μια διαυγή εκτίμηση των ορίων του κομμουνισμού, όπως δεν θα βρει πολλά στο έργο του για τον ρόλο του φύλου στην Ιστορία (ένα άλλο τυφλό σημείο). Όλοι μας όμως έχουμε τέτοια σημεία. Ελάχιστοι όμως μπορούμε να καταφέρουμε το εκπληκτικό του επίτευγμα: τον μετασχηματισμό της Ιστορίας σ’ ένα παγκόσμιο αφήγημα, στο οποίο ο Χομπσμπάουμ ήταν πρωτοπόρος. Η κληρονομιά του είναι ζωντανή  στο ακμαίο και εξωστρεφές επάγγελμα του ιστορικού· μια κληρονομιά το πιο εντυπωσιακό στοιχείο της οποίας έγκειται στο ότι προέρχεται από έναν άνθρωπο που δεν ενδιαφερόταν να δημιουργήσει δική του σχολή. Για όλους όσοι αγαπούν την ιστορία, ο θάνατός του είναι ένα πολύ θλιβερό νέο. Μακάρι τα βιβλία του να διαβάζονται για πολλά χρόνια ακόμη.

 

Μια σκέψη σχετικά μέ το “ΑΦΙΕΡΩΜΑ-4: O άνθρωπος της Ιστορίας

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Σύνδεση με %s