Η κληρονομιά και ο αγώνας για τα δικαιώματα στην Ελλάδα

Standard

80 χρόνια Ελληνική Ένωση για τα Δικαιώματα του Ανθρώπου

συνέντευξη του Κωστή Τσιτσελίκη, προέδρου της ΕλΕΔΑ

 

Η πρώτη απόπειρα για την ίδρυση της Ελληνικής Ένωσης για τα Δικαιώματα του Ανθρώπου (ΕλΕΔΑ) έγινε τον Απρίλιο του 1936. Το καθεστώς της 4ης Αυγούστου απαγόρευσε το σωματείο. Η Ένωση ιδρύθηκε εκ νέου το 1953 και λειτουργεί έως σήμερα, με διάλειμμα την επταετία των συνταγματαρχών. Στα χρόνια αυτά, η Ένωση έχει αναδειχθεί σε βασικό κόμβο στον χώρο της, όντας το παλιότερο και μεγαλύτερο σωματείο με γενικό καταστατικό στόχο την προάσπιση των δικαιωμάτων στην Ελλάδα. Με αφορμή την επέτειο των ογδόντα ετών από την πρώτη ίδρυσή της, η Ένωση οργανώνει εκδήλωση στο Πνευματικό Κέντρο του Δήμου Αθηναίων (Ακαδημίας 50), αύριο, Δευτέρα 4 Απριλίου, 7 μ.μ. Θα εισηγηθούν ο ιστορικός Μιχάλης Μωραϊτίδης και ο κοινωνιολόγος Αλέξανδρος Σακελλαρίου. Θα μεταφέρουν το κλίμα της εποχής τους: η Μαρία Δρίβα (πρόεδρος Νεολαίας, 1957-1960), και οι πρώην πρόεδροι της Ένωσης Νίκος Φραγκάκης, Νίκος Αλιβιζάτος και Δημήτρης Χριστόπουλος. Συντονίζει ο Κωστής Τσιτσελίκης.

Η Ελληνική Ένωση για τα Δικαιώματα του Ανθρώπου έχει μια ανέλπιστα μακρά ιστορία για οργάνωση δικαιωμάτων στην Ελλάδα. Τι αλλάζει από το 1936 ή το 1953 μέχρι σήμερα;

Η Ένωση ιδρύθηκε και αναπτύχθηκε σε ένα περιβάλλον συρρικνωμένης και συνεχώς επαπειλούμενης δημοκρατίας. Στο περιβάλλον αυτό, ο αγώνας για την προστασία των ανθρωπίνων δικαιωμάτων ήταν πολιτικά επικίνδυνος, αλλά οριοθετημένος με σαφήνεια σε ό,τι αφορούσε τους στόχους του. Το 1974 συνιστά, και για τα δικαιώματα και για πολλά άλλα, τομή. Οι υπερασπιστές των δικαιωμάτων δεν κινδυνεύουν και έχουν άλλες δυνατότητες παρέμβασης, αλλά ταυτόχρονα το νέο περιβάλλον είναι εξαιρετικά πιο πολύπλοκο όσον αφορά την κατανόηση, την πρόληψη και την καταστολή των νέων μορφών παραβιάσεων που προκύπτουν. Για παράδειγμα, η διεύρυνση των φιλελεύθερων δημοκρατιών –κάτι που ζήσαμε στην Ελλάδα της μεταπολίτευσης– δημιούργησε μια σύνθετη και αντιφατική κατάσταση: ο εναγκαλισμός των ανθρώπινων δικαιωμάτων συμβαδίζει με την επίκλησή τους ως μέσου νομιμοποίησης πολιτικών για την απαξίωση τους. Στο ίδιο πλαίσιο, ας σκεφτούμε την αναβίωση εθνικών συγκρούσεων και την επέμβαση της «διεθνούς κοινότητας» με πρόσχημα την προστασία των ανθρωπίνων δικαιωμάτων, και δη αυτών των μειονοτήτων.

Ποια είναι τα μεγάλα θέματα με τα οποία καταπιάστηκε και εξακολουθεί να ασχολείται η ΕλΕΔΑ; 

Iστορικά, η Ένωση προέβαλε πρώτα τα συνδικαλιστικά δικαιώματα, καθώς και την αστυνομική βία και την παρακρατική καταστολή εναντίον της διαφορετικής πολιτικής άποψης. Ήταν το κλίμα των πρώτων μηνών της λειτουργίας της, το 1936, και βέβαια της εποχής του «παρασυντάγματος» τις δεκαετίες του 1950-1960. Η πολιτική ανελευθερία, λοιπόν, υπήρξε βασικό πεδίο δράσης της Ένωσης μέχρι το 1967. Με τη μεταπολίτευση τα πεδία παρέμβασης διευρύνονται και οι τόνοι αλλάζουν, καθώς η ενσωμάτωση των δικαιωμάτων στην ελληνική έννομη τάξη γίνεται με ταχείς ρυθμούς.

Θα μπορούσα, επιγραμματικά να αναφέρω τα εξής (εκτός από όσα ανέφερα παραπάνω για τη «χρήση» των δικαιωμάτων): η μη τήρηση των εγγυήσεων της ποινικής δικονομίας, ιδίως σε ό,τι αφορά κυρίως τις ομάδες «υψηλού κινδύνου» δυνητικών παραβιάσεων (κρατούμενοι, αλλοδαποί, κτλ.). Το μονίμως ανοιχτό ζήτημα των σχέσεων κράτους-Εκκλησίας και η προβληματική κατάσταση της θρησκευτικής ελευθερίας. Το μεταναστευτικό/προσφυγικό, σε σχέση ιδίως με την αδυναμία ή μη βούληση των κρατικών μηχανισμών να ρυθμίσουν νομικά το φαινόμενο και βρουν λύσεις σε προβλήματα, όπως όροι νομιμότητας, κράτησης, απέλασης. Εδώ, νιώθουμε την ικανοποίηση ότι έχουμε κάνει μια συντονισμένη και επιμελή δουλειά, εστιασμένη στην αναμόρφωση του δικαίου της ιθαγένειας. Επίσης έχουμε αναδείξει τα ζητήματα δικαιωμάτων των μειονοτήτων.

Τέλος, τα ελλείμματα στην απονομή της δικαιοσύνης, η αστυνομική βία, η ρατσιστική βία και ο ρατσιστικός λόγος ως μοχλοί υπονόμευσης της απόλαυσης μιας σειράς δικαιωμάτων, καθώς και η άνοδος του νεοναζισμού και οι επιπτώσεις στη συνοχή της κοινωνίας και του κράτους δικαίου αποτελούν τομείς δράσης μας. Το παρατηρητήριο της δίκης της Χρυσής Αυγής (Golden Dawn Watch) αποτελεί υλοποίηση αυτού του ενδιαφέροντός μας όπως και η στοχευμένη ανάδειξη υποθέσεων ενώπιον ελληνικών δικαστηρίων και του Ευρωπαϊκού Δικαστηρίου Δικαιωμάτων του Στρασβούργου (βλ. υπόθεση του Φαρμακονησίου).

Το ακρωνύμιο ΜΚΟ φέρει δυστυχώς το βάρος μιας απαξίας στον δημόσιο λόγο στην Ελλάδα. Τι νομίζετε;

Ρενέ Μαγκρίτ, «Το δωμάτιο του προφήτη», 1926

Ρενέ Μαγκρίτ, «Το δωμάτιο του προφήτη», 1926

Είναι αλήθεια ότι το ακρωνύμιο αυτό έχει αρνητικές συνδηλώσεις σε πολλά τμήματα της κοινωνίας. Πάντως, σε μεγάλο ποσοστό οι οργανώσεις που ασχολούνται με τα δικαιώματα του ανθρώπου έχουν εμπλακεί στο ελάχιστο με καταστάσεις που θα προκαλούσαν δικαιολογημένα απαξιωτική αντιμετώπιση, ενώ οι περισσότερες έχουν μακρά πορεία εθελοντισμού και σημαντικής κοινωνικής προσφοράς. Εξάλλου, οι οργανώσεις του χώρου των δικαιωμάτων είναι λίγες σε αριθμό. Η ΕλΕΔΑ ανήκει σ’ αυτό τον χώρο με τη δική της ιδιαιτερότητα: έχουμε μείνει έξω από τον καθολικό επαγγελματισμό που αναπόφευκτα έφερε η εντατικοποίηση των αναγκών στις περισσότερες οργανώσεις, επιλέγοντας –γιατί πρόκειται για επιλογή– να δρούμε στη βάση του εθελοντισμού και την επιλεγμένη στήριξη χρηματοδότησης συγκεκριμένων δράσεων. Εν τέλει, εκτιμώ ότι, σε μεγάλο βαθμό, είναι στο χέρι μας να αντιστρέψουμε το αρνητικό κλίμα γύρω από τον όρο υπενθυμίζοντας ότι η ιδιότητα του πολίτη να δραστηριοποιείται σε θέματα δημοκρατίας –στην περίπτωσή μας σε θέματα δικαιωμάτων– είναι κάτι εντελώς θεμιτό, αν όχι απαραίτητο. Η εκτίμησή μου είναι ότι τα καταφέρνουμε: θεωρώ ότι η Ένωση καταχωρείται σε αυτό τον χώρο με σαφώς θετικό πρόσημο.

Ποιες είναι οι μείζονες απειλές για τα δικαιώματα στην Ελλάδα και την Ευρώπη σήμερα; Μεταξύ λιτότητας, προσφυγικού και αγώνα ενάντια στην τρομοκρατία πόσο αντέχουμε;

Οι απειλές κατά των δικαιωμάτων μπορούν να μετρηθούν στην υποχώρηση της δημοκρατίας κατά την προστασία του κάθε ανθρώπου απέναντι στην αυθαιρεσία της εξουσίας. Το προσφυγικό/μεταναστευτικό μπορεί να είναι και μια καλή ευκαιρία να επαναπροσδιορίσουμε τι σημαίνει οργανωμένη πολιτική κοινότητα και πως (υπο)δέχεται τον «ξένο» που καταφεύγει σ’ αυτή για προστασία ή απλώς με το αίτημα να ενταχθεί στην κοινωνία της. Το νομικό κατώφλι συμπερίληψης πρέπει να καταστεί ένας ουσιαστικός πολιτικός στόχος, όχι ένα εργαλείο διάκρισης και αποκλεισμού.

Η οικονομική κρίση, από την άλλη, μας έδειξε πόσο εύθραυστη μπορεί να είναι η προστασία κάθε ανθρώπου από τις εγγυήσεις που προσφέρει το κράτος μέσω των κοινωνικών και οικονομικών δικαιωμάτων: των δικαιωμάτων στην υγεία, την κοινωνική πρόνοια, την πρόσβαση στην εργασία, την εγγύηση ενός ελάχιστου εισοδήματος. Το δικαίωμα, εν τέλει, στην αξιοπρεπή διαβίωση. Το δικαίωμα αυτό, κομβικό αλλά ασαφές ως προς το κανονιστικό του περιεχόμενο, έχει καταστεί το πεδίο συμπίεσης των αδυνάτων. Αποτέλεσμα της μη ουσιαστικής προστασίας όλων είναι η εκβολή ορισμένων ανθρώπων-μελών της πολιτικής μας κοινότητας σε αυτή την γκρίζα ζώνη που ονομάζεται κοινωνικός αποκλεισμός, όπου οι άνθρωποι δεν έχουν τη δυνατότητα πρόσβασης και απόλαυσης των παραπάνω δικαιωμάτων.

Τέλος, ο πόλεμος κατά της τρομοκρατίας εισήγαγε έννοιες εξαιρετικής ρύθμισης, που μόνο έχουν βλάψει την καθολικότητα των πυλώνων του κράτους δικαίου. Δεν προσφέρουν παρά μόνο ιδεολογικά εργαλεία επιβολής στις ελευθερίες και καμία απολύτως προστασία, όπως ισχυρίζονται οι εμπνευστές της. Μέσα από τις συμπληγάδες αυτές, είμαστε υποχρεωμένοι να αντέξουμε και να πορευτούμε σε μια διαδικασία που συνεχώς ανανεώνεται στην αναζήτηση της ισοελευθερίας για όλους.

Πώς ισορροπεί η ΕΕΔΑ μεταξύ επιστημονικού και πολιτικού, πώς αρθρώνει δημόσιο λόγο ο οποίος είναι μάχιμος, πολιτικός και έγκυρος μαζί;

Η ισορροπία αυτή δεν είναι εύκολη. Μπορεί όμως, αν επιτευχθεί, να προσδώσει τα ακαδημαϊκά εχέγγυα ενός τεκμηριωμένου λόγου και πρότασης, που να μη διολισθαίνει σε εύπεπτες κρίσεις πολιτικού χαρακτήρα. Για να μην παρεξηγηθώ: Ασφαλώς, τα δικαιώματα του ανθρώπου ενέχουν σαφέστατα μια πολιτική στάση. Δεν μπορούν να είναι ουδέτερα από μόνα τους, ούτε ο λόγος περί αυτών ούτε η δράση υπέρ αυτών. Η συστράτευση με ορισμένους πολιτικούς χώρους δεν μπορεί να αποφευχθεί, αναμφίβολα, ωστόσο στρατηγικός μας στόχος είναι να μην εκπροσωπούμε κόμματα. Η ανεξαρτησία είναι βασικός όρος του τρόπου που δρούμε και σκεφτόμαστε. Από την άλλη, εάν τα πολιτικά κόμματα ενσωματώσουν τις προτάσεις μας στο πρόγραμμά τους ή το κυβερνητικό τους έργο, δεν έχουμε καμία φοβία έναντι μιας τέτοιας εξέλιξης· αντιθέτως: τόσο το καλύτερο για την προοπτική αυτή της πρότασης και την εμπέδωσή της στο πεδίο του δικαίου και της πολιτικής των δικαιωμάτων.

Μια σκέψη σχετικά μέ το “Η κληρονομιά και ο αγώνας για τα δικαιώματα στην Ελλάδα

  1. Πίνγκμπακ: Η κληρονομιά και ο αγώνας για τα δικαιώματα στην Ελλάδα | Alexius DIAKOGIANNIS

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s