Τα μελλοντικά ερείπια της ΕΕ

Standard

Το κέντρο εγκλεισμού στη Μόρια

 του Γιάννη Χαμηλάκη

μετάφραση: Γιάννης Χατζηδημητράκης

Μόρια, Απρίλιος 2016. Φωτογραφία του Γιάννη Χαμηλάκη

Μόρια, Απρίλιος 2016. Φωτογραφία του Γιάννη Χαμηλάκη

«Τσιπς!» είπε το αγόρι από την άλλη πλευρά του μεταλλικού φράκτη, σπρώχνοντας ένα δίευρο μέσα από μια τρύπα του φράχτη. Φαινόταν γύρω στα εννιά με δέκα. Ίσως νόμισε ότι δούλευα σε μια από τις κινητές καντίνες που είναι σταθμευμένες σε κοντινή απόσταση, μικρές οικογενειακές επιχειρήσεις που έχουν ξεφυτρώσει σαν τα μανιτάρια το τελευταίο διάστημα τριγύρω. Όσο το σκέφτομαι όμως, αμφιβάλλω. Με είχε δει μόλις λίγα λεπτά πριν να βγαίνω από ένα αυτοκίνητο μαζί με δύο φίλους, όταν έπαιζε μπάλα με ένα τσούρμο άλλα παιδιά σε μια κατηφορική τσιμεντένια επιφάνεια, ακατάλληλη για οποιοδήποτε άθλημα. Είναι πιο πιθανό ότι αυτό το αγόρι, μαντρωμένο στο κέντρο κράτησης της Μόρια, μου δίδασκε ένα μάθημα αξιοπρέπειας: «Δεν ζητιανεύω. Είσαι απ’ εκείνη τη μεριά του φράκτη, είμαι απ’ αυτήν. Σου ζητώ να πάς απέναντι και να μου αγοράσεις ένα πακέτο τσιπς».

«Φωτογραφία, φωτογραφία!» επέμενε ένα άλλο αγόρι όταν είδε το κινητό μου. Κάμποσα αγόρια συγκεντρώθηκαν γύρω του και πόζαραν χαμογελώντας και κάνοντας το σήμα της νίκης. Δεν λογάριαζα να φωτογραφήσω ανθρώπους, και δίστασα. Όμως αυτό ήταν κάτι άλλο. Τούτα τα παιδιά ζητούσαν να συνάψουν αυτό που η καλλιτέχνης και θεωρητικός Ariella Azoulay ονόμασε «πολιτικό συμβόλαιο» της φωτογραφίας»: Πρόσφεραν τους εαυτούς τους ως θέμα της φωτογράφησης, ενώ ο όρος του συμβολαίου που έπρεπε να τηρήσω εγώ ήταν να διαδώσω τη φωτογραφία στον έξω κόσμο. Επιθυμούσαν να γίνουν ορατά, να τα δούμε, αλλά να τα δούμε χαμογελαστά, διεκδικητικά, θαρραλέα. Μ’ άλλα λόγια, δρώντα υποκείμενα που κατανοούν πολύ καλά την παγκοσμιοποιημένη δύναμη των εικόνων.

Κάποιοι νεαροί με τους οποίους μιλήσαμε ήταν λιγότερο πρόθυμοι να φωτογραφηθούν, αλλά πολύ πρόθυμοι να μιλήσουν. «Είστε δημοσιογράφοι;» ήταν η πρώτη τους ερώτηση. «Εδώ είναι φυλακή. Είναι Γκουαντάναμο», μου είπε ένας Αφγανός. «Υπάρχει ένα Γκουαντάναμο στην… Αυστραλία, κι άλλο ένα στην Ελλάδα… Δεν έχω πλύνει το σώμα μου εδώ και είκοσι ημέρες. Τα λουτρά είναι γεμάτα βρωμόνερα μέχρι εδώ πάνω» (και έδειξε τα γόνατά του). «Το φαγητό είναι χάλια, και πρέπει να περιμένουμε δύο ώρες στην ουρά». Και στη συνέχεια έκανε μια παύση. «Έρχεται ο Πάπας», είπε. «Ελπίζετε να τον δείτε;» ρώτησα. «Ναι», απάντησε, «θέλω να τον δω».

Παρακάτω, κατά μήκος του φράχτη, συναντήσαμε μια ομάδα που φαινόταν ταλαιπωρημένη και αναστατωμένη. «Γίνεται απεργία πείνας», μας είπαν και μας έδειξαν φωτογραφίες με οικογένειες σε σκηνές δίπλα στο φράχτη και μικρά παιδιά έξω, ξαπλωμένα στο έδαφος. Ένας Σύρος τόνισε ότι δεν υπάρχουν δικηγόροι, ότι κανένας δεν γνωρίζει τι πρέπει να κάνει: «Μας πήραν δακτυλικά αποτυπώματα και δεν ξέρουμε γιατί… Βρίσκομαι 22 μέρες εδώ μέσα. Η αστυνομία χτύπησε τις προάλλες έναν άντρα, επειδή στάθηκε δύο φορές στην ουρά για φαγητό… Πριν από λίγες ημέρες, έγινε ένας καυγάς μεταξύ κρατουμένων και ένας χτυπήθηκε στο κεφάλι με μια μεταλλική μπάρα. Τον πήγαν στο νοσοκομείο και δεν έχει γυρίσει πίσω».

Ο άντρας ρώτησε τη φίλη μου τι είχε σπουδάσει στο πανεπιστήμιο. «Σπούδαζα και εγώ αγγλική λογοτεχνία… αλλά μετά άρχισε ο πόλεμος», είπε, ενώ προσπαθούσαν να βρουν το προφίλ ο ένας του άλλου στο Facebook, στα κινητά τους. «Τις οικογένειες τις πάνε σε ένα άλλο, καλύτερο στρατόπεδο, εδώ κοντά. Γιατί μόνο οι οικογένειες, και όχι εμείς; Ο δίδυμος αδερφός μου βρίσκεται στα σύνορα Ελλάδας-Μακεδονίας, και πιέζουν να ανοίξουν τον φράχτη». Σκέφτηκα τον αδελφό του το βράδυ που είδα στις ειδήσεις ότι οι πρόσφυγες στην Ειδομένη έφαγαν δακρυγόνα και πυροβολήθηκαν με σφαίρες από καουτσούκ από την Αστυνομία της Δημοκρατίας της Μακεδονίας, όταν επιχείρησαν, για μια ακόμη φορά, να διασχίσουν τα σύνορα.

Κάναμε τον γύρο του στρατοπέδου, προς την κύρια είσοδο. Στα αριστερά μας, ο ανοιχτός καταυλισμός αλληλεγγύης «Καλύτερες μέρες για την Μόρια», που τον έτρεχαν εθελοντές, ήταν σχεδόν έρημός. Πριν από την πρόσφατη συμφωνία ΕΕ-Τουρκίας, η Μόρια ήταν μια ανοιχτή δομή και αυτός ο αλληλέγγυος καταυλισμός ήταν ένα μέρος όπου πολλοί πρόσφυγες βρήκαν υποστήριξη και καταφύγιο, το διάστημα που περίμεναν για να καταγραφούν. Τώρα, οι μηχανισμοί ασφαλείας έχουν τον πλήρη έλεγχο και ο καθένας πηγαίνει κατευθείαν στο κέντρο κράτησης, το οποίο στεγάζει σήμερα περίπου 3.000 άτομα. Δύο εργάτες ανεβασμένοι σε σκάλα ενίσχυαν το παλιό αγκαθωτό σύρμα στην κορυφή του φράχτη με ολοκαίνουργιο σύρμα με λεπίδες. Σταματήσαμε για να βγάλουμε φωτογραφίες (που επισήμως, απαγορεύονται), και καθώς έβγαινα από το αυτοκίνητο πάτησα κάτι μαλακό: ένα παιδικό παιχνίδι, ένα λούτρινο κουνελάκι με ανοιχτές αγκάλες.

Συνεχίσαμε με το αυτοκίνητο μας κατά μήκος της βορειοανατολικής ακτής της Λέσβου, με τη θάλασσα στα δεξιά μας. Οι περισσότεροι καταυλισμοί αλληλέγγυων και ΜΚΟ που είδαμε ήταν έρημοι, εκτός από μερικούς εθελοντές, οι οποίοι τακτοποιούσαν και συσκεύαζαν ρούχα που έπρεπε να αποσταλούν στην Ειδομένη. Καθ’ όλη την διάρκεια της βόλτας μας, ένα πλοίο περιπολίας της Frontex μας κρατούσε συντροφιά, πλέοντας πάνω-κάτω το στενό πέρασμα μεταξύ Λέσβου και τουρκικών ακτών.

Ήρθα στη Λέσβο για να παρακολουθήσω το συνέδριο «Αρχαιολογικοί Διάλογοι», ένα ετήσιο φεστιβάλ ιδεών που διερευνά τις σχέσεις μεταξύ μνημείων, υλικού πολιτισμού και σύγχρονης κοινωνίας. Το φετινό θέμα ήταν «Σύνορα και Όρια», και το είχαμε επιλέξει πάνω από ένα χρόνο πριν, όπως και τον τόπο. Δεν γνωρίζαμε, τότε, ότι η Λέσβος θα βρισκόταν στο επίκεντρο της παγκόσμιας προσοχής, προσελκύοντας αστέρες του Χόλυγουντ, διάσημους καλλιτέχνες, και τον Πάπα. Σύμφωνα με δημοσιεύματα του τοπικού Τύπου, τις μέρες πριν την επίσκεψη του Πάπα, μετανάστες και πρόσφυγες μαζεύτηκαν από το κέντρο της πόλης και το λιμάνι και μεταφέρθηκαν σε στρατόπεδα στο εσωτερικό του νησιού: «εκτός τόπου υλικό», όπως θα έλεγαν οι ανθρωπολόγοι.

Η εναρκτήρια oλομέλεια μας στο συνέδριο είχε τίτλο «Η αρχαιολογία της βίαιης μετανάστευσης». Έξω από τις αίθουσες του συνεδρίου μας, στο νησί είναι γεμάτο από διάσπαρτα υλικά ίχνη των συνοριακών διαβάσεων: βάρκες, μερικές κατεστραμμένες ή ναυαγισμένες κοντά στις ακτές. Σωσίβια αμφίβολης ποιότητας, παπούτσια, ρούχα, μικρά προσωπικά αντικείμενα, τα απομεινάρια των αυτοσχέδιων καταυλισμών αλληλεγγύης. Όλα αυτά ο ελληνικός αρχαιολογικός νόμος δεν τα αναγνωρίζει ως αρχαιολογικά κατάλοιπα, άξια διατήρησης. Και όμως, είναι ισχυρά βιογραφικά αντικείμενα που αξίζουν προσοχής και μελέτης. Μερικά έχουν ήδη ανακυκλωθεί, άλλα πεταχτεί ή καταστραφεί. Καθώς ο αριθμός των εισερχόμενων μεταναστών έχει μειωθεί –οι βάρκες τους τώρα ανακόπτονται στη θάλασσα από την Frontex και όσοι φτάνουν πηγαίνουν κατευθείαν στη Μόρια– οι εθελοντές και τα μέλη των ΜΚΟ έχουν αναλάβει οι ίδιοι τον καθαρισμό των παραλιών. Χρειάζεται επειγόντως μια λεπτομερής και συστηματική αρχαιολογία της σύγχρονης μετανάστευσης στην περιοχή της Μεσογείου. Όπως μας υπενθυμίζει και το βάρβαρο συγκρότημα της Μόριας, η «Ευρώπη-Φρούριο» παράγει επίσης τα ίδια τα μελλοντικά ερείπιά της.

ΥΓ. Ξαναπήγαμε στη Μόρια έπειτα από τρεις μέρες. Οι τοίχοι είχαν καθαριστεί από τα γκράφιτι για την επίσκεψη του Πάπα, και πολλές σκηνές Πακιστανών και Αφγανών είχαν μεταφερθεί πολύ πίσω, μακριά από τα βλέμματα. Ακούσαμε επίσης μαρτυρίες για μια διαμαρτυρία μέσα στον καταυλισμό, μετά από την απόφαση απέλασης δύο οικογενειών από την Συρία. Δύο άνθρωποι επιχείρησαν να αυτοκτονήσουν. Σήμερα, μια βδομάδα μετά, διαβάσαμε στον τοπικό τύπο πως ο αυτοδιαχειριζόμενος καταυλισμός στα Τσαμάκια της Μυτιλήνης («Κουζίνα χωρίς σύνορα») διαλύθηκε από την αστυνομία. Οι πρόσφυγες και μετανάστες μεταφέρθηκαν και αυτοί στη Μόρια. Φορτηγά γεμάτα υλικές μαρτυρίες έπαιρναν το δρόμο για τις χωματερές. Ένα άδειο αναπηρικό καροτσάκι παρέμεινε στην παραλία, κάτω απ’ τα αρμυρίκια.

Ο Γιάννης Χαμηλάκης διδάσκει αρχαιολογία στο University of Southampton, ενώ από την 1η Ιουλίου θα διδάσκει στο Brown University. Το άρθρο δημοσιεύθηκε στο www.thenation.com, στις 15.4.2016. Ο συγγραφέας το έχει επεξεργαστεί και του έκανε το κάποιες αλλαγές, για την παρούσα δημοσίευση.

One thought on “Τα μελλοντικά ερείπια της ΕΕ

  1. «…..Εμεις φυγαμε στα κρυφα.Μας κυνηγησαν,μας προγραψανε.Και η χωρα που μας δεχτηκε,σπιτι δε θα’ναι,μα εξορια……..Ετσι,απομενουμε δω περα,ασυχαστοι,οσο μπορουμε πιο κοντα στα συνορα,προσμενοντας του γυρισμου τη μερα…..» Απο το ποιημα του Μπερτολτ Μπρεχτ:Για τον ορο «ΜΕΤΑΝΑΣΤΕΣ».

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s